Anna Polak

Gmina Zabór – perły architektury krajobrazowej

Przyrodniczo-historyczne walory Zaboru

Zabór, położony kilkanaście kilometrów na wschód od Zielonej Góry, to miejscowość posiadająca długą historię, w której nie brak barwnych postaci. To także przyrodnicza perełka, której walory stwarzają niezwykle dogodne warunki do rozwoju turystyki i czynią z Zaboru świetną destynację wakacyjną. W niniejszym artykule zostaną ukazane wybrane zagadnienia przybliżające niezwykły potencjał krajoznawczy Zaboru, uwzględniając w zarysie jego dzieje, w tym zespołu parkowo-pałacowego i kościoła.

Historia miejscowości, której nazwa ma czysto słowiańską etymologię, sięga średniowiecza, a najdawniejsi wymienieni źródłowo właściciele Zaboru wywodzili się z rodu Kottwitzów. Dokument wystawiony w Kożuchowie 11 lipca 1448 roku podpisał Hantsche Cottewicz von Sabir. Zapewne przedstawicielom tego rodu miejscowość zawdzięczała powstanie pierwszej siedziby rycerskiej. Ich następcy – Tschammerowie uzyskali nawet w 1556 roku prawa miejskie obejmujące część miejscowości. Spośród wielu kolejnych posiadaczy i zarządców dóbr do najbardziej znanych należy zaliczyć bez wątpienia syna króla Augusta II Mocnego i hrabiny Anny Konstancji Cosel – Friedricha Augusta hrabiego Cosel, książąt von Schönaich-Carolath oraz „ostatnią cesarzową”, Herminę z domu von Reuss, której pierwszym mężem był Johann Ludwik Ferdynand August Schönaich-Carolath, a drugim – były cesarz niemiecki Wilhelm II.

Założenie pałacowo-parkowe

Serce miejscowości stanowi okazały pałac. Został on wzniesiony przez hrabiego Heinricha Johanna von Dünnewalda w czwartej ćwierci XVII wieku. Z faktem tym wiąże się legenda o źródłach finansowania budowy. Jako cesarski generał hrabia brał udział w licznych kampaniach antytureckich, a także w obronie Wiednia w 1683 roku. W trakcie jednej z nich miał pojmać tureckiego paszę Ismäela i dopóty trzymał go jako więźnia w Zaborze, dopóki ten nie wypłacił w ratach całego ustalonego okupu, który pozwolił na powstanie tak reprezentacyjnej rezydencji. Na ile opowieść ta jest prawdziwa, nie da się wprawdzie stwierdzić, ale samo przebywanie w miejscowości jakichś tureckich jeńców jest faktem. Jak już wspomniano, pałac Dünnewalda nie był pierwszym tego typu obiektem. Informacje o starszej budowli pochodzą m.in. z 1608 roku, kiedy to, według inskrypcji nadzwonnej, „tu w Zaborze w jego domu”, miała miejsce tragiczna śmierć Christopha von Dyherna, co stanowi źródłowe świadectwo istnienia tam siedziby właścicieli dóbr. W niemieckich opracowaniach często wskazywano na istnienie przed końcem XVII wieku jedynie drewnianej konstrukcji. W świetle badań konserwatorskich przeprowadzonych w 2014 roku, kiedy odkryto na elewacji północnej skrzydła zachodniego (później także na elewacji zachodniej i na wieży) dekoracje wykonane w technice sgraffita i datowane na lata 1580-1600, należy ten pogląd całkowicie odrzucić. Podobnie jak twierdzenie, że na polecenie hrabiego Dünnewalda wzniesiono zupełnie nową budowlę („od fundamentów”).

Niezwykle interesujące wyniki swoich badań nad historią pałacu przedstawiła dr Katarzyna Adamek-Pujszo. Autorce udało się bowiem odnaleźć nieznane dotąd badaczom źródła archiwalne, poświadczające, że w 1662 roku w Zaborze istniały dwie murowane siedziby rycerskie, opisywane jako „stara”, jeszcze średniowieczna (Alte Rittersitz) oraz „nowa” (Neue Rittersitz), które znajdowały się w niedużej odległości od siebie. Heinrich Johann von Dünnewald wzniósł zatem swoją rezydencję na bazie drugiej z wymienionych, późnorenesansowej konstrukcji. Przekształcony w stylu barokowym pałac jest trójskrzydłowy, posadowiony na rzucie podkowy, a od strony wjazdu zamknięty jednokondygnacyjnym skrzydłem parawanowym. Wykorzystano częściowo dawne mury skrzydła zachodniego z wieżą oraz północnego. Wskazuje się przy tym na wyraźne francuskie inspiracje architekta, a bezpośrednio na pałace Lobkowitzów w czeskich Roudnicach i w Żaganiu.