Ewa Mielczarek

Pro Libris promuje się w Krakowie

Małgorzata Grelak

Festiwal Literacki im. Anny Tokarskiej „Proza Poetów”

(12-21 listopada 2025)

Piętnaście lat to solidny jubileusz. Sięgając historii organizowanego przez WiMBP im. Cypriana Norwida festiwalu, wymienić można wiele szacownych nazwisk literatów, dziennikarzy i reporterów biorących udział w „Prozie Poetów”. Edycja w 2025 roku odbywała się pod hasłem „Biografie i nie tylko”. Imprezę 12 listopada zainaugurowała emisja filmu Nieparzysta, o patronce Annie Tokarskiej. Dr Robert Rudiak, pomysłodawca filmu, prezes zielonogórskiego oddziału Związku Literatów Polskich, po projekcji podzielił się refleksją na temat twórczości i życia zielonogórskiej poetki, autorki m.in. tomiku W białym mieszka anioł. Następnie kurator programowy festiwalu dr Andrzej Buck dokonał oficjalnego otwarcia.

Ewa Mielczarek

Święto literackie w Kargowej

Andrzej Olewnik

Kutnowski okres życia Anny Goździalskiej

Kiedy chodzimy od lat po znanych uliczkach swego miasta, zwykle nie zastanawiamy się, co w tych miejscach działo się przed laty, kto w mijanych właśnie kamieniczkach ongiś mieszkał, kim był… Ot, takie życie… w biegu… Ale przecież „wczoraj też było”.

No właśnie – słowa te zostały nieśmiało wypowiedziane tu w Kutnie kilkadziesiąt lat temu przez jedną z uczennic Szkoły Podstawowej i Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Dąbrowskiego i są ważne. Ale zacznę od początku.

Tak, w kwietniowy dzień pierwszy raz usłyszałem o Annie Tokarskiej z Zielonej Góry. No właśnie – z dalekiej Zielonej Góry, ale nie tylko, bo też z Łodzi i oczywiście i z Kutna – jak opowiadała mi w mojej bibliotece Mirosława Szott… z Zielonej Góry (i też nie tylko).

„Kutnowską” część tej opowieści po krótkim czasie zacząłem uzupełniać i ja. Stąd właśnie późniejsze moje odwiedziny m.in. w Archiwum Państwowym w Płocku Oddział w Kutnie, I LO czy spacery po miejscach bliskich Annie Goździalskiej, po mężu Tokarskiej. To wreszcie rozmowy z nielicznymi już – niestety – licealnymi koleżankami i kolegami.

I tak zapełniał się obraz patronki zielonogórskiego Festiwalu Literackiego organizowanego przez Wojewódzką i Miejską Bibliotekę Publiczną im. Cypriana Norwida w tymże mieście.

Nie jest to jeszcze historia rodziny do końca poznana, ale może z czasem…

Rodzina Anny Goździalskiej-Tokarskiej, co już wiemy, przybyła do Kutna ze Zgierza, na przełomie września i października 1935 r. Jedyna córka Elżbiety i Romana – Anna Elżbieta urodziła się 17 lutego 1936 r. w Łodzi.

W linii męskiej (po mieczu) Goździalscy wywodzili się z obecnego województwa kujawsko-pomorskiego, z okolic Włocławka. Ojciec Anny urodził się 17 lipca 1904 r. w miejscowości Czerniewice parafii Grabkowo (obecnie gmina Choceń, powiat Włocławek).

W Kutnie Roman Goździalski był handlowcem w składzie żelaza starego. Z kolei matka Elżbieta w rubryce „zawód” podawała – przy mężu. Rodzina często zmieniała miejsce zamieszkania – w samym Kutnie także.

Do połowy 1940 r. był to dom przy ulicy Mickiewicza 70 na terenie byłej osady fabrycznej cukrowni „Konstancja”. Do zmiany miejsca zamieszkania rodzina zmuszona została, kiedy niemieckie władze okupacyjne miasta (a trwała już przecież II wojna światowa i Kutno przyłączone zostało do Kraju Warty III Rzeszy) rozpoczęły przygotowania do tworzenia na tym terenie getta dla kutnowskich Żydów. Sam budynek do naszych czasów nie przetrwał, dzisiaj na tym miejscu jest plac.

Po wysiedleniu Anna z rodziną zamieszkała w budynku przy ulicy Sowińskiego 3/3 (choć według innych źródeł przenieśli się tam jeszcze przed wybuchem wojny). Rodzina przebywała pod tym adresem do sierpnia 1940 r., kiedy została kolejny raz zmuszona opuścić mieszkanie. Od tego czasu zameldowani byli w budynku przy ulicy Warszawskie Przedmieście 22/12, ale mieszkali kątem także u przyjaciół, gdy 25 sierpnia
1942 r. aresztowany został ojciec Anny, a majątek rodziny okupanci zarekwirowali.

Mirosława Szott

Kutno – miasto wczesnej młodości Anny Tokarskiej

Postanowiłam jechać do Kutna właściwie z jednego powodu: nie byłam pewna daty śmierci Anny Tokarskiej ani tego, czy została rzeczywiście pochowana na cmentarzu w Kutnie. Grobonet o jej obecności na Cmentarzu Parafii św. Wawrzyńca w Kutnie milczy, choć są tam pochowani jej rodzice (Elżbieta i Roman Goździalscy) i prawdopodobnie babcia (Stanisława Goździalska). Minęło 12 lat od śmierci poetki i trudno uwierzyć, że nikt tego wcześniej nie zweryfikował. Autorka Portretu z ptakiem stała się po śmierci patronką Festiwalu Literackiego „Proza Poetów”, a jej twórczość jest odczytywana ciągle na nowo.

Nieprecyzyjne daty rzadko zdarzają się w XXI wieku. Zwłaszcza kiedy ktoś nie jest anonimowy. Jednak Zielona Góra o śmierci Tokarskiej została poinformowana przez jej syna po kilku dniach od odejścia. Nikt z jej przyjaciół nie miał szansy być na pogrzebie. Wszelkie źródła internetowe podają więc błędną datę 28 października; na moją prośbę dodano w Wikipedii prawidłową datę śmierci (obok drugiego wariantu).

*

Wybieram na tę czterogodzinną podróż pociągiem zimny, kwietniowy dzień. Na tyle zimny, że jadę w najcieplejszej kurtce. Na dworcu łapię taksówkę, pan z podbitym okiem nie wzbudza zaufania, ale szybko przełamuje dystans i pyta, po co przyjechałam. Najpierw mówię mu, że chciałam sprawdzić, co miał na myśli Tuwim, pisząc w wierszu „Rzuciłbym to wszystko, rzuciłbym od razu/ Osiadłbym jesienią w Kutnie lub Sieradzu”. A to nie wszystko – dorzuca pan – „O Kutno! O Kutno!/ wyprałoś mnie z uczuć jak płótno”. Zna pani? To Jeremi Przybora – dodaje, widząc w lusterku mój niepewny wzrok. W końcu wyjaśniam mu powód. Kierowca żywo interesuje się wątkiem zielonogórsko-kutnowskiej poetki. Wybieram adres „Warszawskie Przedmieście 22”, bo to jedyny ślad, który znalazłam w filmie dokumentalnym z 2018 roku Nieparzysta. Opowieść o Annie Tokarskiej ^*. Wysiadam z taksówki i zupełnie bez mapy rozglądam się po ulicy. Zaczyna padać śnieg. Jedna pani nie wpuszcza mnie, bo wyglądam, jakbym coś sprzedawała albo zbierała na chore dzieci. Dzwonię znowu, aż otwiera okno i pozwala mi dokończyć pytanie; Goździalscy nigdy tu nie mieszkali – słyszę. Trafiam na podwórko bardzo starej kamienicy z czerwonej cegły (to przecież był pruski zabór). Nie ma w okolicy nic, co wyglądałoby na starsze. Na podwórku dwóch panów 60+ rąbie drewno. Jeden z nich mówi, że żona wróci niedługo z zakupów i może ona będzie coś wiedzieć. Ojciec Tokarskiej zmarł w 1983 roku, więc jest szansa, że będzie pamiętać. Kręcę się po pobliskich uliczkach, śnieg zamienia się w deszcz. Po pół godzinie wracam i zastaję kobietę, która jednak nie kojarzy nazwiska „Goździalscy”. Mnóstwo kamienic zostało wyburzonych, ale też zmianie uległa numeracja domów – tłumaczy. To ważna dla mnie informacja. Dopiero teraz, wychodząc z podwórka kamienicy, widzę po drugiej stronie ulicy niebieską kapliczkę z Matką Boską.

Następne punkty to: Muzeum Regionalne w Ratuszu, Biblioteka w Kutnie, Kutnowski Dom Kultury i na koniec Cmentarz Parafii św. Wawrzyńca. Na szczęście wszystko wydaje się blisko w tym 40-tysięcznym miasteczku. Idę pieszo, bo deszcz przestał padać (ale wiatr nie zwolnił), mijam mnóstwo lumpeksów. Po raz pierwszy też zauważam małe krzaczki róż. Nie jest to przypadek – Święto Róż organizowane jest we wrześniu w Kutnie od 50 lat.

Mimo dobrych chęci w Muzeum oraz Kutnowskim Domu Kultury nie znajduję podpowiedzi. Zostawiam tomik dla nieobecnej Oli Kołodziejek, z którą rozmawiam wieczorem przez telefon, a którą parę tygodni później poznaję bezpośrednio na Festiwalu Silesius we Wrocławiu. Trafiam jednak do miejsca szczególnego – Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej im. Stefana Żeromskiego. Jedna z pań prowadzi mnie od razu do pana Andrzeja Olewnika, starszego kustosza, z którym natychmiast łapię kontakt przez kresowy temat – od 1996 roku jest członkiem Związku Sybiraków, a moja babcia była przesiedlona z okolic Wilna, co trochę słychać w melodii mojego głosu. Siedzimy i rozmawiamy dłużej niż godzinę. Opowiadam temu wnikliwemu regionaliście o najważniejszej zielonogórskiej poetce, która wiele lat spędziła w Kutnie (wyjechała dopiero na studia). Chyba nikt tu o niej nie słyszał, więc czuję głęboką satysfakcję, że zdradzam takie rewelacje. Daję panu Andrzejowi tomik Anny, zapisuję mu kilka faktów z jej życia na ostatniej stronie. Pan Andrzej obiecuje, że rozejrzy się po archiwach, parafialnych dokumentach. Ufam mu od razu, a w drodze powrotnej będę czytać w internecie jego biogram: nauczyciel, kronikarz parafialny, działacz Solidarności, kolporter podziemnych wydawnictw w latach 80. XX w., współredaktor podziemnego pisma. Nie mogłam trafić lepiej.

Zostaje mi ostatni i najważniejszy punkt wycieczki: cmentarz. Kupuję mały znicz i zapałki. Sektor 23, rząd 1, numer grobu 76. Trafiam bez problemu. Jest mała tabliczka z nazwiskiem Anna Tokarska. Data śmierci: 12.10.2013. Przedziwny to jest dla mnie moment. Jakiegoś wewnętrznego spokoju. Czyli tu jest pochowana Anna – jak zresztą zapewniał mnie Jarosław, jej syn (w co nie do końca wierzyłam). Zauważam, że pali się znicz, więc ktoś tu niedawno był. Pierwszą osobą, której wysyłam zdjęcie grobu, jest pan Andrzej. Po paru tygodniach odzywa się z nowymi informacjami o Annie. W esemesie wysyła zdjęcia akt z archiwum. Dzwonię do niego, proponuję mu, żeby ze mną napisał ten artykuł. I – wykorzystując jego otwartość – podsuwam jeszcze jeden interesujący trop: szkoły. W tym czasie zabieram stare drzwi od mieszkania Anny (zdeponowane w piwnicy Biblioteki Norwida). Odtąd leżą w moim garażu, bo mam na nie swój plan. Poniżej relacja pana Andrzeja.

^*  Nieparzysta. Opowieść o Annie Tokarskiej [film], koordynator projektu Robert Rudiak, scenariusz Anna Klaudel i Maciej Klaudel, montaż Justyna Poniatowska, Lubuskie Stowarzyszenie Miłośników Działań Kulturalnych „Debiut”, Zielona Góra 2018.

Konkurs na interpretację wiersza
Mieczysława J. Warszawskiego

W 2025 roku przypada 10. rocznica śmierci Mieczysława J. Warszawskiego, ważnego poety i prozaika związanego z Ziemią Lubuską (głównie Laskami Odrzańskimi i Zieloną Górą), który debiutował wierszem Krzyż w 1967 roku w „Nadodrzu”. Publikował m.in. w „Akancie”, „Autografie”, „Pro Libris”, „Twórczości”, „Życiu Literackim”. Był autorem kilkunastu tomików wierszy oraz zbiorów opowiadań. Dwukrotnie otrzymał Lubuski Wawrzyn Literacki.

Czyniąc wiersz Warszawskiego pt. Obieranie jabłka tematem tegorocznego Konkursu, chcieliśmy uczcić pamięć o poecie i sprawić, że jego twórczość dotrze w różne miejsca Polski. Patrząc na rekordową liczbę zgłoszeń (128), mamy nadzieję, że tak się stało. Cieszymy się też, że rodzina poety tak życzliwie zareagowała na naszą inicjatywę – Henryk Warszawski (brat) ufundował nagrodę główną. Nasz Konkurs też wsparła finansowo Wanda Rudkowska.

W posiedzeniu uczestniczyli: dr Anna Naplocha, Patrycja Mierzejewska, Andrzej Warszawski i dr Mirosława Szott – jako koordynatorka Konkursu (bez prawa głosu). Spotkanie odbyło się online na platformie GoogleMeet.

Przyznane nagrody:

I miejsce – Gaja Fijałkowska (Łódź)

II miejsce – Julia Mickiewicz (Warszawa)

Przyznane wyróżnienia (równorzędne):

Marcin Głowa (Mysłowice)

Magdalena Wijatkowska (Nowa Sól)

Iza Uroda (Piaseczno)

Poza Konkursem wyróżniony został też wiersz Mikołaja Talarczyka (Poznań). W dalszej części prezentujemy Państwu fragmenty nagrodzonych i wyróżnionych tekstów.

Obieranie jabłka

Ewie

Niebo coraz niżej,
coraz mniej sadu

i ani zerwane wprost
z jabłonki, ani spadziowe,
nieważne też czy to
papierówka, czy malinówka,
a być może złota
reneta, intryguje
mnie przede wszystkim
tylko twój portret
i jakby na paterze
podana martwa nasza
natura, i stąd to
obieranie jabłka;

tak się właśnie
poprzez słodycz miąższu
albo cierpką kwasotę
do pestki skłaniasz,
odkrawając skórkę

2005

Henryk Warszawski

Byłeś mi Bratem

W jednym z wierszy Mieczysław J. Warszawski jakby kalendarzowo przewidział swoją majową śmierć: „Dobrze byłoby umrzeć/ W maju…”. I tak się stało. 2 maja 2015 roku poeta zmarł w zielonogórskim hospicjum. Pożegnał się z Poezją, Domem rodzinnym, Oknem w poetyckim pokoju, kultową wiejską Gruszą. Z Odrzańskiem.

Właśnie mija dziesiąta rocznica śmierci Mietka, który całe życie spędził w Laskach Odrzańskich. Tu mieszkał i tu tworzył. W dekadę kresu życia poety postanowiłem poczynić podsumowanie – jak dzisiaj jest wspominany, czytany, odbierany? Myślę, że pogodnie. Zarówno w rodzinie, jak i w kręgach lubuskiej kultury. Wszak ma swoją ławeczkę na Skwerze Poetów przy Bibliotece Norwida, tablicę pamiątkową w rodzinnej wsi, zaistniał w licznych wspomnieniach, antologiach, wierszach wokół Gościa samego siebie. Dzięki Robertowi Rudiakowi ukazała się też filmowa płyta pod takim właśnie tytułem. Z kolei zielonogórski reportażysta, redaktor Cezary Galek, zrealizował wzruszającą audycję o zielonogórskim bardzie.

Noworoczne Wierszowanie 2025

Mocnym akcentem styczniowym w Bibliotece Norwida jest Noworoczne Wierszowanie. Tym razem inspiracji nie trzeba było daleko szukać. W grudniu w galerii Norwida gościliśmy rzeźby i asamblaże Jerzego Gąsiorka (Gąsiora). Wystawa nosiła tytuł Wokół Sacrum, a jej uroczysty finisaż odbył się 23 stycznia – tuż przed Noworocznym Wierszowaniem.

Imprezę zainaugurował występ Grupy Drewno. Śpiew biały doskonale komponował się z tematem spotkania. Następnie rozpoczął się konkurs. Zgłosiło się aż czterdzieści jeden osób, które chciały zaprezentować swoje utwory i powalczyć o główną nagrodę (1000 zł). Chętni przybyli m.in. z Gorzowa Wielkopolskiego, Sulechowa, Świebodzina, Kęszycy Leśnej, Żar i z Zielonej Góry. Z pewnością zadziwili słuchaczy różnorodnym podejściem do proponowanego tematu – Wiersz z Drewna. Niektórzy postanowili wyeksponować formę swoich wierszy, co także zostało zauważone i docenione. Jednak najważniejsza w ocenie była treść utworów.

Jury w składzie: dr Marta Bąkiewicz, dr Mirosława Szott, Jerzy Gąsiorek przyznało następujące nagrody: I miejsce – Anna Naplocha, II miejsce – Krzysztof Ziemski, III miejsce – Maria Stocik i wyróżnienia: Czesław Markiewicz, Janusz Stankowski, Agnieszka Monika Olszewska.

Jerzy Gąsiorek stworzył dla laureatów przepiękne anioły. Dwa dodatkowe wyróżnienia w postaci aniołków otrzymały najmłodsze uczestniczki imprezy – Teresa i Marcelina Czerklańskie. Spotkanie trwało dość długo, w czasie przerwy na obrady jury goście mogli raczyć się rozmowami i kanapkami. Taki był nasz podstawowy cel – integrować środowisko literackie. Na koniec reprezentacja Stowarzyszenia Jeszcze Żywych Poetów wręczyła Katarzynie Jarosz-Rabiej Szczęsną Podkowę, której pomysłodawcą był Jerzy Szewczyk.

Ewa Mielczarek

Wawrzyny 2024

Tradycja i prestiż

Głęboko zakorzenione w życiu kulturalnym Lubuskie Wawrzyny są przedsięwzięciem o bogatej historii sięgającej ostatniej dekady XX wieku. Obserwując obecną, wysoką rangę imprezy, aż trudno sobie wyobrazić, jak mozolnie kluła się idea przyznawania regionalnej nagrody Ziemi Lubuskiej. Zainteresowanym polecam artykuł Mirosławy Szott i Roberta Rudiaka Wawrzyny Lubuskie, w którym autorzy szczegółowo opisują genezę tej nagrody^*. Niezaprzeczalnym jest fakt, że przez lata została wypracowana formuła, która sprawia, że to najważniejsze święto lubuskiej literatury, nauki i mediów. Tegoroczna gala Lubuskich Wawrzynów potwierdziła prestiż i doniosłość wydarzenia, podczas którego ogłoszono laureatów 31. Lubuskiego Wawrzynu Literackiego w kategoriach prozy i poezji, 20. Lubuskiego Wawrzynu Naukowego oraz 11. Lubuskiego Wawrzynu Dziennikarskiego, a także nagród i tytułów towarzyszących.

24 lutego – to jest zgodnie ze zwyczajem w ostatni czwartek tegoż miesiąca – w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze odbyła się gala konkursu Lubuskie Wawrzyny 2024, podczas której uhonorowano najwyżej ocenionych literatów, naukowców i publicystów w regionie. Obok autorów w uroczystości wzięli udział parlamentarzyści, reprezentanci władz rządowych i samorządowych, członkowie kapituł wawrzynowych, przedstawiciele środowiska kulturalnego, naukowego, dziennikarskiego, sponsorzy. Relację z imprezy emitowała TVP 3 Gorzów.

W imieniu organizatorów zgromadzonych gości powitali dyrektorzy największych książnic lubuskich – gospodarz gali, dr Andrzej Buck (WiMBP im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze) oraz dr Sławomir Szenwald (WiMBP im. Zbigniewa Herberta w Gorzowie Wielkopolskim).