spotkać samych siebie sprzed kilkudziesięciu lat. Ponadczasowość poruszanych wątków i skomplikowanie historii nie są tutaj jednak zaletą. Czytając zawarte w zbiorze opowiadania, miałam wrażenie, jakby to wszystko już gdzieś było. Stworzonym tutaj historiom całkowicie brakuje oryginalności i świeżości, przypominają raczej odbicie idei zamiast być jej prawdziwą manifestacją.

Zacznę od stylu. Stosowane przez autorkę metafory nie są ani poetyckie, ani odkrywcze, a sprawiają wrażenie, jakby właśnie takie miały być. W opowiadaniach, między innymi, „grudzień skuł mrozem nie tylko chodniki i ulice, ale i ludzkie serca” (s. 63), a „wiatr przewiał obłoki na niebie jak kliszę w aparacie” (s. 41). Frazesów tego typu niestety tutaj nie brakuje i, co gorsza, nie na nich kończą się problemy. Kolejnym może być to, że narratorzy zbyt często mają tendencję do zadawania sobie i nam wzniosłych, retorycznych pytań, takich jak: „zastanawiam się, ile dbałości było o tych ludzi, gdy jeszcze żyli? Czy ktoś siedział przy ich stole i rozmawiał, czy równie często dostawali kwiaty? Czy ktoś tęsknił, kiedy znikali z domu, wychodząc do pracy, wyjeżdżając na urlop? Czuli żal czy ulgę, że mogą pobyć trochę sami?” (s. 24), które pojawiły się, gdy opisywani bohaterowie byli nie gdzie indziej, jak na… cmentarzu.

Przyglądając się fabule oraz prezentowanym typom postaci, napotkałam kolejną zagwozdkę. Mimo pozornej spójności tematycznej, opowiadaniom (jako całości zamieszczonej w zbiorze) brak swoistej jednomyślności – bardzo trudno jest stwierdzić, jaka wiadomość płynie z przedstawionych tutaj tekstów, dlaczego znalazły się w jednym tomie, co je ze sobą łączy. Częstym motywem jest „nowatorskość myślenia” postaci, które za jej pomocą lubują się w podkreślaniu swojej odrębności od otaczającej ich rzeczywistości. Traktują ją jednak jak pretekst do wywyższania się i umniejszania innym. Widoczne jest to bardzo dokładnie w tekście Wiadomość, którego akcja dzieje się podczas rodzinnego spotkania. Para młodych ludzi zamierza przekazać rodzinie dziewczyny tytułową wiadomość dotyczącą jej ciąży. Sama dziewczyna jest nowiną zachwycona, gorzej ma się jednak sprawa z jej chłopakiem – pierwszoosobowym narratorem – ponieważ ten w ewidentny sposób nie traktuje zakochanej w sobie Ani poważnie i nie odpowiada mu wspólna wizja przyszłości. Mówi: „teraz jednak miałem wątpliwości, których jej brakowało. Przewidywałem raczej wrogość i potępienie na wieść o ciąży przed ślubem, w dodatku z facetem, który nie zamierzał przejść na gospodarskie życie i był ateistą. Nie lubili mnie. A ja nie lubiłem ich” (s. 43), w prześmiewczy sposób poprawia błędy językowe otaczających go „wieśniaków”, a sam po cichu planuje ogłoszenie swojej ucieczki i zostawienie Ani samej. Komentuje z wyższością rzeczywistość otaczającą mieszkańców wsi: „dom Anki położony jest na skraju wsi, ocieniony rozłożystą lipą, sąsiadujący z hektarami pól, na których wszyscy zgodnie pracowali. Cały rok. Trzysta sześćdziesiąt pięć dni. Świątek, piątek. To nieludzkie. Nienormalne!” (s. 44), dość karykaturalnie zwraca również uwagę na to, że podczas uroczystości zorganizowanej z okazji urodzin mamy Ani sama jubilatka  „wciąż biega, donosząc kolejne rzeczy na stół. To jej święto, ale nikt tego nie zauważa”. Narrator stwierdza wprost, że „to też [go] denerwuje”, dodaje jednak: „tylko czy… czy ja nie byłbym przypadkiem taki sam?” (s. 44), burząc w ten sposób zalążki sympatii, jakie miał szansę spowodować. To z kolei sprawia, że jego postać, która przez większość czasu patrzy na innych z politowaniem, tutaj sama budzi litość i niesmak. W końcu natomiast, ogłosiwszy swoją nowinę, w chłopaku nagle zachodzi iście magiczna zmiana, nadal jednak okraczona nutką cynizmu. Niespodziewanie dostrzega „w ich gestach, surowych i szorstkich, miłość. Wyższe uczucie, do którego – w moich podejrzeniach – nie byli zdolni” (s. 45), a finalnie opowiadanie kończy się wypowiedzianym przez niego na głos pytaniem: „to co? Na zapowiedzi chyba trza dać… skoro już tu jezdem…” (s. 47).

Trudno jest mi dokładnie stwierdzić, jaki cel miała osiągnąć opisywana historia. Mogę jedynie podejrzewać, że owa magiczna zmiana, dokonawszy się w sceptycznym chłopaku, miała pokazać, że jego poprzednie, protekcjonalne traktowanie rodziny Ani było wielką pomyłką, a on dostrzegł wartość miłości i docenił silne relacje rodzinne kształtowane przez ponadczasowe ideały. Niestety, nie dostaję tutaj wystarczająco dużo dowodów, które mogłyby dawać mi uprawnienia do przeforsowania tej tezy. Raczej zwróciłabym uwagę na sposób stworzenia tego pytania, to znaczy, sposób dokładnie taki, z jakiego chłopak moment wcześniej się wyśmiewał. To każe mi podejrzewać, że cała zmiana była tylko chwilowa i pozorna. Że zadaje on swoje pytanie po to, by przez chwilę cieszyć się spokojnym popołudniem, by ostatecznie wyśmiać swoich rozmówców w sposób, którego oni nie będą świadomi, a nocą uciec po cichu, pozostając przez nikogo niezauważonym. To jednak znaczyłoby, że wszystkie postacie stworzone w Wiadomości są zerojedynkowe i prezentują szufladkowe myślenie: można być albo dobrym i rodzinnym chłopem, który żyje według chrześcijańskich pryncypiów, albo miastowym zawadiaką, którego jedynym zadaniem jest bałamucenie niewinnych dziewczyn, wyśmiewanie gwarowego słownictwa i uciekanie w obliczu odpowiedzialności. Idąc tropem tak przedstawionej sytuacji, okazałoby się, że światu brakuje jakiejkolwiek szarości, a każdy wybór może być albo „tradycyjny” i „dobry”, albo „zły”, „miastowy”, „nowoczesny” – nie ma nic pomiędzy.

Tę nieoczywistość prezentowanych idei widać dobrze, jeśli zestawić ją z innym tekstem, który również porusza problem sporu „starego” z „nowym”. W opowiadaniu zatytułowanym Terapia kolejny pierwszoosobowy narrator jest reporterem. Mężczyzna przyjeżdża do zamku joannitów, by napisać reportaż o tragediach, które miały miejsce w tej okolicy lata temu, a za które odpowiedzialni byli zakonnicy – mówi między innymi o procesach o czarną magię i wysokich podatkach nakładanych na ubogich chłopów. Stwierdza, że zakonnicy, oprócz sądzenia rzekomych czarowników „skupieni byli na miłości do boga i żarliwej modlitwie”, więc nie chce ich oceniać, ponieważ „to były zupełnie inne czasy, nie można się dostatecznie mocno wczuć w mentalność tamtych ludzi, nie wiadomo więc, na ile było to spowodowane strachem, na ile silną wiarą, a na ile głębokim przekonaniem o swojej racji” (s. 135-136). Oprócz kolejnych metafor i opisów przyrody otaczającej zamek, w opowiadaniu pojawia się też inny bohater: zamkowy dozorca. Kluczową sceną okazuje się jego rozmowa z reporterem, który wplata w nią swoje przemyślenia, dotyczące tego, że ciemnota średniowiecznych joannitów może stanowić analogię do nietolerancji wyrażanej przez współczesnych mu ludzi. Dozorca nie do końca rozumie wypowiedzi przybysza, a ten zastanawia się: „czy jest sens tłumaczyć temu prostemu człowiekowi, jak rozumują ludzie? Nie dość, że nie zrozumie, to jeszcze się rozzłości” (s. 138), ale finalnie pokonuje swoje wątpliwości i odzywa się słowami: „widzi pan jakąś różnicę między rzucaniem kamieniami w uczestników marszu równości a zabijaniem za rzekome czary? Czy pan sam jest w stanie zaprosić do swojego domu geja, zaakceptować transseksualne dziecko, podać rękę Żydowi, zastanowić się nad wiarą inną niż własna?” (s. 139). Mężczyzna odpowiada dokładnie tak, jak spodziewał się redaktor: „gdzie czary, a gdzie fanaberie? Gdzie czarna magia, a gdzie jakiś pedał, co będzie mi tyłek oglądał? Tfu! Tępić takich od kołyski!” oraz podkreśla swoją pobożność, gorliwie tłumacząc, że co niedzielę bywa w kościele (s. 139). Redaktor słucha argumentów rozmówcy, odpowiada na nie, nazywając go „chamem”, „antysemitą” i „homofobem”, po czym w drastyczny sposób kończy konwersację… zrzucając dozorcę z wieży zamkowej.

Przedstawiciel „nowoczesnego” myślenia okazuje się więc mordercą i osobą tak samo radykalną, jak ci, których zamierzał krytykować w planowanym przez siebie tekście – tylko co to tak naprawdę znaczy? Czy jest takim samym piewcą zmian, jak chłopak z Wiadomości, który, jeśli nie wybierze statecznego małżeńskiego życia, może okazać się tylko i wyłącznie zdrajcą i uciekinierem? Czy na pewno takie przedstawienie „nowego” było zamierzonym zabiegiem? Ponownie pojawia się pytanie: jaką wymowę ma ten zbiór jako całość – czy raczej opowiada się za istotnością kultywowania chrześcijańskiej moralności, czy jest wręcz przeciwnie, brutalnie ją wyśmiewa i krytykuje? W przypadku opowiadania Terapia ponownie ukazują się dwie możliwości interpretacyjne, jednak sam tekst nie dostarcza szczegółów umożliwiających potwierdzenie którejkolwiek z nich. Jednocześnie mogę założyć, że zbudowanie bohaterów oraz opisanie ich zachowań w ten sposób miało na celu podkreślenie zła „chamstwa”, „antysemityzmu” oraz „homofobii” szerzących się od zarania dziejów, że moralność ludzka jest tak samo wybrakowana, jak była w czasach procesów o czary. Z drugiej strony jednak, morderstwo dozorcy sprawia, że czytelnik może podejrzewać, że jest dokładnie odwrotnie; to tradycyjne wartości są zagrożone impulsywnymi działaniami aktywistów równościowych i w ich obliczu nikt nie jest bezpieczny. Wracając jednak do wspominanej powyżej Wiadomości, dezorientacja rośnie jeszcze bardziej; opowiadania kończą się dobitnym punktem kulminacyjnym, w żadnym z nich jednak nie ma już miejsca na puentę, która wydawałaby się być w tych sytuacjach niezbędna.

Nie pokuszę się o opisywanie wszystkich opowiadań po kolei, ale z większości z nich mogłabym wyciągnąć podobną prawidłowość – to znaczy jej brak. Teksty są niekonkretne i powierzchowne, w żadnym z nich czytelnik nie odnajdzie nic więcej niż stereotypowe przedstawienie problemów zbyt dużych, by stworzone postacie oraz narracja mogły je udźwignąć. Owe postacie bowiem są czarno-białe i, mimo bycia przedstawicielami dwóch stron, prezentują tylko szufladkowe myślenie obu, tym samym podkreślając każdą binarną opozycję. Podejrzewam, że nie taki był cel, moje podejrzenia jednak nie odnajdują uzasadnienia w tekście. Irracjonalność oraz brak ciągów przyczynowo-skutkowych powodują, że nie da się odczytać głębszego, spójnego przesłania.

Weronika Nawrocka

Na jej narrację biograficzną składają się kawałki opowieściowe, zawsze dotyczące jakiegoś epizodu ówczesnego życia. Autor uzyskuje przez to efekt skupienia tematycznego. I te małe prozy jawią się jako wyraziście czytelne. Niektóre nacechowane nawet stylem eseistycznym (Dorastanie do korzeni, Aneks). Zwraca uwagę dokładność obrazowa, przedmiotowa, wnikliwość w docieraniu do szczegółów. Warta naśladowania dociekliwość. Widoczna jest dokumentująca pamięć sytuacji i nazwisk. Chce autor, aby jak najpełniej, aż do przysłowiowego bólu, wszystkie detale przywołać, wyjaśnić, by cała rozległa wiedza znalazła swoje miejsce w jego opisach. Są więc zdania poświęcone mamie pisarza, co regularnie latem, w wakacje, musiała zapracować „na worek ziemniaków, wiadro agrestu, porzeczek, jabłek” (s. 58), jej zaradności (mimo choroby bólowej), jej charakterowi, historii domu zbudowanego przez Niemca i oznaczonego numerem 11. Najwięcej możemy dowiadywać się z wielu zapisów o ojcu. Choćby o tym, jak w wyniku jakichś przejść wyuczył się na krawca. Pisze Kurzawa o tym raz po raz, temat jak widać jest dla niego ważny. Postać ojca pojawia się także często w dodanych na końcu książki wierszach. Ładnie np. opisane jest jego radiotechniczne hobby, ale i epizod z ojcem szyjącym na poczekaniu grupie młodzieży czerwone krawaty, gdyż chce w nich jechać na powitanie Jurija Gagarina do Zielonej Góry (22 lipca 1961). Ciekawi Eugeniusza oczywiście cała sfera i historia rodzinna bliższa i dalsza, ale mam wrażenie, że chciałby także wiedzieć więcej o tym, co kryją owe niewyjawione ojcowskie tajemnice życiowe, które nawet po latach nie dają mu spokoju. Do faktu swojej niewiedzy wraca. Jednak ojciec nie powiedział nigdy, czego dotyczą. Precyzyjne przedstawienia dzieciństwa i młodzieńczych lat stanowią dobrą cechę jego prozatorskiego stylu, który ma sporo zalet. Autor może nawet zadziwiać tym, że zachował o wszystkim tak żywą pamięć. W ten sposób, z jednej strony, pokazuje, jak bardzo zapadły w niego te sytuacje, a z drugiej, że są prawdziwe, w niczym niezmyślane ani artystycznie przetworzone. Chodzi nawet o banalną realność tych opowieści, a nie o popisywanie się wyobraźniowym ubarwieniem. O „codzienne wstawanie na pociąg”, by jechać do technikum mechanicznego w Świebodzinie, o czytanie „Radaru”. Życie, tutaj to widać, to kosmos różności życiowych. Zdaje się, że taki sposób widzenia świata ma wiele wspólnego z wielkopolską mentalnością, której zadaniem jest rzetelne trzymanie się realnego konkretu, a w konsekwencji trzeźwego oglądu wszystkich zagadnień. Tym zbąszyńskim prozom towarzyszy na końcu poetycki cykl, czyli garść dołączonych wierszy. Pamiętajmy, uprawia Kurzawa także poezję, więc skorzystał i z tej umiejętności. Te wiersze również są biograficzne i dotyczą adresu mieszkania Rynek 11. Dodam, że utrzymane są w podobnej stylistyce co proza. Na okładce książki widzimy małego chłopczyka, który przy pomocy mamy autora (tak się domyślam) uczy się stawiać pierwsze kroki. Plac jest pusty, stoi jedno auto wartburg na postoju taxi, w równych odstępach posadzone są drzewa i widać fasady kilku domów. Opisaniem tego Rynku autor otwiera swoją książkę. Wylicza, jak to wyglądało dawniej: „Rynek to było – poza szkołą nr 2 i kościołem – ledwie kilka sklepów na krzyż; apteka, sklep masarski Wajsa, kolonialka na rogu, a na drugim narożniku alkoholowy. […] Niewiele jak na serce miasta (przed wojną było ciekawiej” (s. 15). Nad tą fotografią jest druga fotografia, która też pokazuje. Przy okrągłym stole siedzi mama autora, patrzy w obiektyw i ojciec w białej koszuli, ale skupiony jest na czytaniu gazety. To już są późne lata. Ta okładka jest wstępem do prozatorskich treści. Warto zauważyć, że szczęśliwie książka zilustrowana została wieloma archiwalnymi zdjęciami. Dodają jej uroku. Fotografie podpisane są imionami i nazwiskami osób na nich widocznych. Najczęściej to oczywiście rodzina E. Kurzawy. Wyraźnie widać, że pisarz, mieszkający obecnie w Wilkanowie, postanowił nie powierzchownie, ale solennie przedstawić swoje biograficzne dzieje. I szerokie ich otoczenie. To również istotne, że język jego narracji jest zwięzły, dociekliwy. Chodzi o przywołanie po kronikarsku wszystkiego, co tylko się da. Ścielenia łóżka bądź etapów odchodzenia od wiary katolickiej lub w ogóle wiary. Tak bywa. Zarazem Kurzawa czytelnikowi daje wgląd (ale mały) do własnego podmiotowego wnętrza, rozterek, psychicznych, myślowych, uczuciowych, niepokojów młodzieńczych, nawet sennych przeżyć intymnych, których doznał i mocno je zapamiętał. Tak. Ten sposób prowadzenia narracji biograficznej może czytelnika zaciekawiać. Książka uzmysłowia, jaką wagę ma pamiętanie tego, co było kiedyś, co minęło. To jest fundament. Jest też dowodem na prawie niezauważalne, bo powolne, zmienianie się rzeczywistości, a zarazem ludzkiej obyczajowości, charakteryzującej jakąś społeczność. Przypominanie tego, co było, jak kiedyś ludzie żyli, i jak było w rodzinie oraz w najbliższym otoczeniu, ma ta książka charakter prawdy o zwyczajności codziennego trwania, o obowiązkach i radzeniu sobie ze wszystkimi trudnościami. Nie jest to proza napisana pod dzisiejszą modę narracyjną, pod epatowanie sensacjami, dziwactwami, skrzywieniami psychicznymi czy deprawacją moralną. Ale dotyczy zwyczajnego biegu życia. Daje obraz wiarygodny, w którym, owszem, dominowała powtarzalność i typowość. I wszechobecna właśnie zwyczajność. Spójnie jednak zostały przedstawione autorskie eskapady przy pomocy „zapisów (z) pamięci” we wczesne lata dzieciństwa i te młodzieńcze. Pisarz mimowolnie tworzy legendę czasu i mitycznie zanurza się w historię miejsca. To jest dla niego (i dla potomnych) nie bez znaczenia. Mimo dozy stylistycznej oschłości (może narracja mogła być bardziej rozbudowana, uczestnicząca) jawi się Zbąszyn dosyć barwnie, jak choćby owe zapamiętane uruchamianie trzech kościelnych dzwonów „w zbąszyńskiej kolegiacie”, co pokazuje autor: „Naszego lokalnego »Zygmunta«. Był tak wielki, że rozkołysywano go bardzo krótką, może siedmio-, ośmiometrową liną z węzłami dla lepszego uchwytu. Wisiało na niej przynajmniej paru ministrantów” (s. 49). Ministranckość młodzieńczego Kurzawy pojawia się kilka razy na kartach. I w tym miejscu wypada zapytać, czemu później tak ostro odcina się od Kościoła? Nie do końca tę kwestię wyjaśnia, a raczej zbywa banalnie. Tego wątku nie rozwija. Ta proza napisana na granicy stylu stricte dokumentalnego, momentami reportażowego, jak widać stroni od introspekcyjnych i emocjonalnych wynurzeń. Szkoda, bo byłoby to dopełnieniem doznań i rzeczywistości. Cechą tej prozy jest oddanie rytmu i klimatu lokalnego, prowincjonalnego życia małego miasteczka. Kurzawa przez pryzmat własnego domu pokazuje ludzi i rzeczy, i miejsca, to wszystko, z czym miał do czynienia. Zastanawiam się przy tym, na ile tu potrzebne jest swoiste wyznanie światopoglądowe Życie alternatywne. Te rozważania polityczne tak ujęte odbieram jako nadgorliwy w tym toku narracyjnym zgrzyt. Załączony jest też Aneks genealogiczny… warty docenienia, ale to już dla „szczególnie zainteresowanych” ważne uzupełnienie. Generalnie Eugeniusz Kurzawa dokłada swoją cegiełkę do opisu lubuskiego genius loci, co ciągle potrzebne jest literaturze lubuskiej.

Czesław Sobkowiak

To tylko najprostszy opis fabuły, zresztą dosyć skomplikowanej, niezbyt spójnej i mało płynnej. Zagłębienie się w lekturę tej książki i odkrycie, co jest jej głównym przesłaniem, wymaga sporego wysiłku i skupienia. Ojciec Greszel jest nie tylko obytym w świecie klerykiem, zaufanym człowiekiem papieża, z szerokimi koneksjami w Watykanie, ale także członkiem wspólnoty klasztornej na Górze Świętej Anny, w której dochodzi do tajemniczych morderstw. Prowadzi nawet nauki przedmałżeńskie wśród lokalnej społeczności.

Główny bohater działa więc na wielu polach, ale musimy się przygotować, że akcja książki jest statyczna, bo przerywana drobiazgowymi wywodami teologicznymi i filozoficznymi. Ciekawa jest tu bez wątpienia zawarta w powieści koncepcja spod znaku fantastyki naukowej, dotycząca poszukiwań tak zwanego genu objawień. Można ten wątek odczytać jako nawiązanie do dyskusji rzeczywiście prowadzonych w świecie naukowym, w których stawia się pytania o biologiczne źródła wiary^[1].

Przejmujący jest jedyny w swoim rodzaju mroczny koloryt Znaku z góry, pogłębiony wielowymiarowym portretem ojca Eliuda jako sędziwego i coraz bardziej słabnącego człowieka, nierzadko wymagającego interwencji medycznej. Bardzo dobrze zarysowana została tu (postapokaliptyczna?) atmosfera zagrożenia i niepewności jutra, choć przy odrobinie złej woli można byłoby wskazać na swego rodzaju niekonsekwencję: w świecie nie brakuje zagrożeń dla fizycznego bezpieczeństwa, a mimo to bohaterowie jakoś bez przeszkód docierają do Rzymu oraz Aten i swobodnie się tam poruszają.

W powieści ważną rolę odgrywają figurka św. Anny Samotrzeciej oraz Kalwaria na Górze Świętej Anny. Topografia jest dokładnie oddana, ale trochę szkoda, że z książki nie dowiemy się czegoś więcej o tym ważnym dla Śląska sanktuarium i klasztorze, o sławie zdecydowanie wykraczającej poza skalę regionu. Kompleks otoczony jest przepięknym Parkiem Krajobrazowym, niestety, obecnie przedzielonym autostradą A4. Góra Świętej Anny do dzisiaj jest celem pielgrzymek i miejscem pamięci o powstańcach śląskich. Jest ważną częścią małej ojczyzny autora, jak sam zresztą pisze o tym w posłowiu. Paweł Brol wywodzi się z Krapkowic, położonych około 20 kilometrów od tego miejsca.

Świetnie w Znaku z góry wybrzmiewa mowa śląska, którą posługuje się jeden z zakonników. Pomysł na tę postać należy zaliczyć do najbardziej udanych w utworze. Pojawiająca się w niektórych dialogach regionalna językowa nuta dodaje swoistego kolorytu, nie będąc przy tym żadną sztuczną, wydumaną stylizacją; na Śląsku tak ludzie po prostu mówią. Ślōnskŏ gŏdka słyszalna jest na co dzień w sklepie, u fryzjera, na ulicy. Na szczęście przetrwała trudne czasy przed 1989 rokiem, gdy walczono z regionalizmami. Teraz z dumą i bez kompleksów mówi się po naszymu, jak określa się potocznie śląski etnolekt, mający zresztą wiele odmian. Promuje się go w lokalnych radiowych rozgłośniach^[2] oraz w szkołach, w ramach projektów edukacji regionalnej, mocno też wspieranych przez Unię Europejską^[3]. Wydaje się też coraz więcej literatury po śląsku, by wymienić na przykład bardzo prężnie działające wydawnictwo Silesia Progress. Od jakiegoś czasu trwają także prace kodyfikacyjne, mające na celu ustanowienie śląskiej ortografii. Być może osoby spoza Śląska, nieosłuchane z gŏdką mogą mieć problem, przynajmniej z początku, z dokładnym zrozumieniem obecnych w powieści śląskich fraz, ale pomóc powinno przeczytanie ich sobie na głos.

Paweł Brol nie zapomina też o Zielonej Górze, gdzie jakiś czas temu mieszkał na stałe. Miasto nie odgrywa w powieści jakiejś szczególnej roli, jeśli nie liczyć informacji, że właśnie stąd wywodzi się powieściowy ojciec Eliud. Możemy się też przy okazji dowiedzieć, że po drugiej wojnie światowej Zielona Góra nie została zniszczona dzięki aktowi odwagi pewnego księdza. Był nim Georg Gottwald. W powieści jego nazwisko się nie pojawia, nie ma też szczegółów dotyczących przebiegu wydarzeń poprzedzających wyzwolenie Zielonej Góry^[4].

W posłowiu mamy też ciekawe informacje dotyczące pierwowzorów niektórych książkowych postaci. Są nimi między innymi ojciec Beredict Groeschel CFR oraz arcybiskup Alfons Nossol, wielka postać Śląska Opolskiego. Wzruszającym dowodem pamięci jest też książkowa suczka Luna, wzorowana na piesku, który był przez wiele lat członkiem rodziny autora.

Jeśli uznamy, że wątek sensacyjny nie jest aż tak ważny, lektura Znaku z góry może być wartościowym doświadczeniem. Nie brakuje tu ważnych pytań dotyczących problemów współczesności, kondycji ludzkości oraz sytuacji człowieka jako jednostki. Czy spojrzenie poza granice materialnego świata i skupienie się na wierze przyniesie ulgę, pomoże uśmierzyć egzystencjalne lęki?

Joanna Kapica-Curzytek

^[1]  M. Rotkiewicz, Czy istnieją geny wiary w Boga?, https://www.polityka.pl/niezbednik/1528087,1,czy-istnieja-geny-wiary-w-boga.read [dostęp: 15.09.2024].
^[2]  W raciborskim Radio Vanessa w każdą niedzielę po godz. 12.00 emitowana jest bardzo popularna i lubiana kilkugodzinna audycja połączona z koncertem życzeń, w której redaktor prowadzący i dzwoniący goście rozmawiają wyłącznie po śląsku; https://www.vanessa.fm/ [dostęp: 16.09.2024].
^[3]  Przykładem mogą być takie cykliczne wydarzenia, jak opisane w niniejszym tekście: Krzanowice zorganizowały konkurs gwary laskiej, https://raciborz.com.pl/2014/11/01/krzanowice-zorganizowaly-konkurs-gwary-laskiej.html [dostęp: 16.09.2024].
^[4]  S. Płóciennik, Koniec wojny w Grünbergu: Odwaga księdza Gottwalda i karabin maszynowy na Wieży Braniborskiej, rozmowa z Grzegorzem Biszczanikiem, https://zielonagora.wyborcza.pl/zielonagora/7,35182,24460537,koniec-wojny-w-grunbergu.html [dostęp: 16.09.2024].