Byliśmy sobie bratersko bardzo podobni: urodzinowym sierpniem nad Odrą, imieninowym styczniem, barwą przeżywania chwili. Jego poetycka twórczość – począwszy od debiutanckiego wiersza Krzyż („Nadodrze” 1967) po wiersz Treść (w pośmiertnym Nic ponad – Rdzenne) – jest mi emocjonalnie bliska. Zaczytany w jego poezje jestem do dzisiaj. Cenne jest dla mnie, że we wszystkich książkach zamieszczał osobistą dedykację. Ponadto posiadam około stu listów pisanych ręką Mieczysława na mój adres w Gelsenkirchen.

Artysta i poeta zarazem, Władysław Klępka, stworzył oryginalne Epitafium dla Mieczysława J. Warszawskiego, dzieło z czerpanego papieru. Pełne tajemniczości, oddające twórczą treść poezji Mieczysława, przekornej niezgody w zmaganiu się z życiem. Ale także dojrzałą refleksję i spełnienie wyraża to Epitafium, Klępkową poruszoną ciszą. Epitafium wzbogaca moje mieszkanie, zdominowane Mietkowymi książkami na regałach.

Wieś Laski Odrzańskie, Dom rodzinny, Matka Anastazja, Odra – to tematyczna biografia jego twórczości. Te poranne wygnania, codzienna podróż pociągiem, będąc gościem samego siebie, we własnej skórze, na przekór żywiołom, w czterech ścianach bezdomności – aż po pośmiertne NIC PONAD.

Anna Naplocha

Drewno

Widziałam drewno
Płaczące żywicą
Zabalsamowane w chwili przerąbywania
Zastygłe w metamorfozie formy pniaka
Jak owad w żywicy
Zdziwione oddalającym się lasem
Wyciągało łuski kory
Niczym zmarszczone dłonie starego człowieka
Chodź
Ogrzeję Cię w dłoniach
Albo w płomieniach kominka
Albo zetrę z Ciebie papierem twą gruboskórność
Albo wyciosam z Ciebie dłutem prawdę i piękno
Aż staniesz się dobre
W nowym akcie stworzenia
Tylko nie patrz na mnie tymi oczami
Pinokio naszych zmysłów
Tylko nie mów
Że kłamię formą i treścią
Bo zaszumię wygasłym echem twego igliwia
Aż spopieleję do cna
Aż przykryje mnie wiekowe wieko trumny
Lub zmartwychwstanę przydrożną, drewnianą kapliczką

A postać jego wpisała się w mój pejzaż miasta, bowiem niejednokrotnie z okien Galerii Pro Arte widziałam, jak kroczy tym samym traktem do pracowni, z przewieszonym przez ramię ekwipunkiem malarza…

Adam. Znamy się ponad cztery dekady. Widziałam jego wystawy. Popełniłam recenzje kilku z nich. Naturalnym jest zatem fakt, że śledzę jego dalsze artystyczne poczynania, w których niezmienne od lat są dwie fascynacje: Joseph Mallord William Turner – malarz światła, dynamiki i… skrótu myślowego oraz malarstwo Japonii, bo – tak wykoncypowałam – jak twórczość Bagińskiego, wyróżnia się unikalnym połączeniem tradycyjnych technik i estetyki z wpływami różnych epok i kultur. Charakterystyczne są dla nich: subtelność kompozycji, minimalizm i bogactwo symbolik oraz głęboki związek z naturą i duchowością.

Adam Bagiński od zawsze inspirowany naturą, skupia się na tym, co niejednoznaczne, widziane jakby przez mgłę, ujęte w malarskim sfumato.

Dawno odszedł od realistycznych pejzaży, a jednak odległa w czasie pasja pojawia się w jego pracach niczym skamieniała pamiątka, kiedy wśród feerii chmur, traw i barw wyłania się kontur unoszonych w powietrzu, dobrze nam znanych budowli.

Artysta doświadcza świata, podgląda Naturę. Zapamiętuje jej barwy, zapach i smak. Z nabożeństwem kontestuje jej tajemnice, pochyla się nad potęgą żywiołów. I pozostaje w zachwycie i niepokoju.

Bez wątpienia do opisania jego twórczości godne zapożyczenia są słowa Johna Ruskina. Wprawdzie mówił o twórczości Turnera, ale podobieństwa w postrzeganiu i rozumieniu niech znajdą usprawiedliwienie: „…objawia mu się milczenie i wolność otaczającej go Natury, otwiera się przed nim jej wspaniałość. […] W końcu piękno. Odnalezione tu, pośród samotnych dolin! Nie wśród ludzi”.

Bagiński pragnie dosięgnąć ideału. W swojej długiej wędrówce, od skrupulatnego ujęcia pejzażu dotarł do jego poetyckiej ewokacji. Wielokrotne powroty w te same miejsca pozwalają zrozumieć, jak daleką przebył drogę. Doskonale opanował technikę. Z pietyzmem oddaje topografię, ale też nastrój miejsca. Jego krajobrazy rozmywają się w fantazyjnych zawirowaniach. Tylko oko zdolne wyróżniać kształty potrafi zinterpretować zamaszyste połacie barw z tych samych od lat źródeł, jako formacje przestrzenne dopełnione powietrzem i światłem.

Patrząc na obrazy, gdzie obserwację przyćmiewa emocja i siła wyobraźni, nie jest trudno zrozumieć, że wobec wielkości natury człowiek jawi się jako istota bezbronna, zdana na jej łaskę. Zdaje się wówczas, jakoby po wielekroć Adam z Williamem każdy dukt pędzla omówili.

Bagiński rozumie, że bogactwo i tajemna moc natury wymaga niekonwencjonalnych środków malarskich. Kompozycje opiera na figurach geometrycznych, rozkołysanych w niespokojnych splotach pętli i krzywizn. Kolor i światło działają samodzielnie, niezależnie od formy i tematu obrazu. Służą raczej zróżnicowaniu, nie zaś połączeniu elementów kompozycji. Choć odległy od akademizmu, skupia się na symbolice barw i wyznaje zaczerpnięty zapewne z renesansowych źródeł pogląd o substancjalnej naturze światła i barwy.

Coraz głębiej zaciera kształty widzianego świata, dając się ponieść wyobraźni. Jego obrazy, malowane zamaszyście dla siebie, są radością dla oka. Akwarele składają się czasem zaledwie z paru pociągnięć pędzla, które wydobywają orientem rozumiany sens białego tła. Półprzezroczyste widoki pełne niedomówień stanowią ukłon w stronę japońskich pejzażystów. W ich kompozycjach dominuje subtelność i prostota, które przejawiają się w minimalistycznych formach i delikatnych liniach. Te cechy mają swoje korzenie w buddyjskich i zenistycznych wartościach, które podkreślają harmonię, ciszę i kontemplację.

Bagiński za swego rodzaju wzorzec niejednoznaczny z naśladownictwem przyjmuje kolorystykę japońskiego malarstwa, które często bazuje na naturalnych barwach, odzwierciedlających zmieniające się pory roku i różnorodność przyrody.

Pochyla się nad sposobem użycia symboliki w japońskim malarstwie, świadomy, że każdy element kompozycji ma swoje głębokie znaczenie. Stanowi nie tylko motyw dekoracyjny. Jest nośnikiem kulturowych i duchowych treści. Jak chce artysta, ta bogata symbolika sprawia, że obrazy są nie tylko estetycznym doznaniem, ale również głębokim przekazem filozoficznym i emocjonalnym. Jak w malarstwie Katsushiki Hokusai, gdzie subtelnie, w nowatorskim ujęciu, dynamiczne linie spotykają się z kontrastującymi kolorami. Tak jawi się esencja wrażliwości i estetyki wspólna z pozoru odległym kulturom.

W obrazach olejnych Bagiński skupia się na „położeniu farby z gestu” i zróżnicowaniu materii malarskiej, co daje im ruchliwą i dynamiczną formę.

I zawsze – jak mówi – „chodzi o uchwycenie syntezy miejsca, w którym przebywa. W przyrodzie poszukuje uniwersalnego rytmu i zmienności w czasoprzestrzeni. Malując pejzaże, myśli o człowieku integralnie związanym z naturą, zależnym od niej. Niewidoczny, najczęściej obecny w domyśle, zawsze jest przyczyną poszukiwania przeżyć uniwersalnych”.

Rzecz w tym, abyśmy przyjęli zaproszenie artysty i z widza stali się rozmówcą zaangażowanym w dyskurs nad ludzką kondycją.

Lubuski Wawrzyn Literacki, rozstrzygnięty po raz 31., przyniósł laureatów w dwóch kategoriach – poezja i proza. W tej pierwszej najwyższym laurem uhonorowano Bartosza Konopnickiego za tomik zatytułowany Zapisy promieniowania. Kapituła w składzie: prof. dr hab. Małgorzata Mikołajczak (przewodnicząca, UZ), prof. dr hab. Wojciech Ligęza (UJ), prof. dr hab. Marian Kisiel (UŚ) również wysoko oceniła poezję Krzysztofa Fedorowicza – Zimowe cięcie winorośli oraz Marii Fraszewskiej – Od mięty i odmęty, które były nominowane do nagrody.

Wawrzyn w kategorii prozy przyznano Marcinowi Mielcarkowi za książkę Skoczek. Wśród nominowanych znalazły się jeszcze publikacje Upierz Pauliny Pudło oraz Dusze niczyje Pawła Jakuba Sochackiego. Ostateczną decyzję podjęła kapituła w składzie: dr hab. Wojciech Browarny, prof. UWr (przewodniczący), prof. dr hab. Karol Maliszewski, ks. dr hab. Andrzej Draguła. Ponadto Nagrodę Rektora Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim za Debiut Literacki w postaci Srebrnego Sokolego Pióra otrzymała Katarzyna Grabias-Banaszewska, autorka tomu opowiadań Geranium oraz Agnieszka Tymoszczuk za zbiór wierszy to ciche zwierzę jakie tam w tobie. Dyplomy honorowe za całokształt twórczości przyznano dr. Włodzimierzowi Kwaśniewiczowi (pośmiertnie), a także Beacie Igielskiej, Tadeuszowi Kolańczykowi i Eugeniuszowi Kurzawie.

Tego samego dnia do Zielonej Góry przybył Maciej Siembieda, twórca powieści sensacyjnych, kryminałów historycznych oraz thrillerów. Za reportaże poświęcone śledztwom historycznym trzykrotnie otrzymał tzw. Polskiego Pulitzera, czyli nagrodę Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Rozmowę z autorem na temat jego pisarstwa, w tym jego najnowszej książki Kairos moderował Przemysław Piotrowski, popularny twórca bestsellerowych książek kryminalnych.

Dzień później, 13 listopada, odbyło się kolejne festiwalowe wydarzenie w ramach Wieczoru z Kryminałem – spotkanie autorskie z Robertem Małeckim, wybitnym specjalistą w branży kryminalnej, ale też politologiem, filozofem i dziennikarzem, laureatem Nagrody Wielkiego Kalibru oraz Nagrody Kryminalnej Piły. Wydarzenie połączone było z premierą najnowszej książki Małeckiego zatytułowanej Skrzep. Rozmowę z autorem przeprowadzili Małgorzata i Daniel Grupa, autorzy vloga @literaccy.

Mariusz Czubaj był tego samego dnia bohaterem kolejnego wydarzenia. Spotkanie z profesorem antropologii kultury, literaturoznawcą, autorem powieści kryminalnych, laureatem Nagrody Wielkiego Kalibru dla najlepszej polskiej powieści kryminalnej i sensacyjnej w 2008 roku poprowadził Krzysztof Koziołek. Spotkanie połączone było z premierą najnowszej książki Czubaja pt. Krótkie pożegnanie.

W programie Festiwalu Literackiego przewidziano także przedsięwzięcie adresowane do młodego odbiorcy. 14 listopada zorganizowano grę Wieczór Czarnych Historii w Bibliotece Norwida. Zagadki Kryminalne – Czarne Historie, czyli zestaw elektryzujących zagadek kryminalnych połączonych z improwizowanym śledztwem. Grę dla młodzieży powyżej piętnastego roku życia przeprowadzono w kilku miejscach (Pro Libris Café im. Andrzeja K. Waśkiewicza, Hol Główny Biblioteki, Mediateka Góra Mediów, Patio Biblioteki), a koordynacją wydarzenia zajęli się: Karolina Zielska, Miko Dziedziewicz, Mikołaj Borej oraz Adrian Kaszuba. Dla usprawnienia organizacji przedsięwzięcia przeprowadzono zapisy. A oto jak reklamowano wydarzenie, a co najważniejsze – spełniono ukrytą w zapowiedzi obietnicę: „Tego wieczoru Pro Libris Café przeobrazi się w mroczne biuro detektywistyczne. Uczestnicy zmierzą się z pełnymi tajemnic zagadkami gry Czarne Historie, które rozbudzą ich wyobraźnię i wprowadzą w klimat kryminalnej intrygi. To zaledwie początek… Wkrótce każdy z nich podejmie wyzwanie, by podążyć śladami mordercy i odkryć prawdę skrytą w cieniu”.

Gość specjalny Festiwalu, Katarzyna Bonda, przybyła do Zielonej Góry 15 listopada. Ta jedna z najpopularniejszych autorek powieści kryminalnych w Polsce i za granicą (jej książki są wydawane w 17 krajach) już parokrotnie gościła w Bibliotece Norwida. Tym razem promowała swą najnowszą książkę W głąb. Spotkanie autorskie z pisarką poprowadziła redaktorka Karolina Kamińska.

Wśród eventów festiwalowych odnoszących się do patronki przedsięwzięcia znalazło się ponadto wydarzenie Anna Tokarska – Poezja zapisana od nowa. Tak nazwano warsztaty kaligraficzne dla młodzieży powyżej czternastu lat oraz dla dorosłych. Proponowane działanie oparto o warsztat kaligrafii, mający na celu przypomnienie twórczości wybitnej zielonogórskiej poetki, Anny Tokarskiej oraz opanowanie sztuki artystycznego pisania. Część warsztatową projektu, polegającą na nauce pisania kaligraficznego, poprowadziła Katarzyna Lewandowska, zielonogórska nauczycielka, specjalistka w zakresie sztuki kaligrafii i iluminacji. Część literacko-biograficzną projektu przygotowali, związani z Centrum Edukacji Regionalnej, pracownicy Działu Informacji Regionalnej i Bibliograficznej Biblioteki Norwida. Warsztaty, wpisane w kilkumiesięczny cykl, odbyły się 16 listopada.

Kolejną gwiazdą w kryminalnym panteonie pisarskim był Przemysław Piotrowski, który 16 listopada rozmawiał o swojej twórczości, w tym o najnowszej książce Ostatni taniec, z moderatorem spotkania dr. Wolfgangiem Bryllą. Ten popularny pisarz, autor bestsellerowych powieści kryminalnych zgromadził rzesze miłośników swojego pisarstwa.

Zupełnie nowym pomysłem w programie Festiwalu stał się Spacer Literacki z Dreszczykiem po Zielonogórskich Zaułkach. Biblioteka Norwida wespół z Fundacją Tłocznia zaprosiła do udziału w wędrówce ulicami miasta, śladem mrocznych historii zapisanych na kartach zielonogórskiej historii i literatury. Przedsięwzięcie okazało się bardzo udane. Mimo zimnego, listopadowego wieczoru w spacerze uczestniczyło ponad 130 osób. Podczas spaceru jego gość specjalny, pisarz Krzysztof Koziołek, przy dawnej willi Liddy Beuchelt przy al. Niepodległości przeczytał fragment swojej powieści Wzgórze Piastów.

Na kameralne spotkanie w Pro Libris Café im. Andrzeja K. Waśkiewicza zaproszono Jana Wagnera, jednego z najznakomitszych poetów niemieckich średniego pokolenia. Była to okazja do promocji tomiku Esej o komarach w tłumaczeniu Tomasza Ososińskiego. Spotkanie w języku angielskim i polskim poprowadziła 18 listopada Agnieszka Ginko-Humphries.

Przedostatni dzień festiwalowych atrakcji (19 listopada) zakończył się dwoma wydarzeniami. Pierwszym było spotkanie z laureatką 7. Konkursu Debiut Pro Libris, Agnieszką Tymoszczuk. Nagrodą w konkursie było wydanie autorskiej książki poetyckiej pt. to ciche zwierzę jakie tam w tobie. Prezentacja tomiku przerodziła się w szeroką dyskusję z publicznością, wkraczającą na pole psychologii i problemów globalnych. Spotkanie moderowała dr Mirosława Szott.

Spotkanie autorskie z Krzysztofem Koziołkiem połączone z premierą książki Już nie żyjesz zorganizowane w Pro Libris Café im. Andrzeja K. Waśkiewicza zgromadziło rzeszę fanów tego autora.

20 listopada, na koniec festiwalowych wydarzeń, była okazja uczestniczenia w spotkaniu wokół książek Jana Nowickiego, zmarłego przed dwoma laty aktora, reżysera teatralnego, pisarza i poety. W spotkaniu wzięli udział Anna Nowicka, małżonka aktora oraz Łukasz Maciejewski, krytyk teatralny i filmowy. Podczas rozmowy przybliżono twórczą sylwetkę artysty, ale też jego osobowość i usposobienie.

To już wszystko, co wydarzyło się podczas 14. Festiwalu Literackiego im. Anny Tokarskiej. Zapewniam Państwa, że przedsięwzięcie warte było obejrzenia, wysłuchania, a momentami nawet przeżycia dreszczyku emocji…

1. Spotkanie ze Sławomirem Fabickim

8 października 2024 roku wręczone zostały dwie „zaległe” nagrody: grand prix tegorocznej edycji reżyserowi najlepszego filmu fabularnego oraz nagroda publiczności w plebiscycie online. Obie trafiły do Sławomira Fabickiego za film Lęk.

Spotkanie z reżyserem prowadził redaktor Konrad Stanglewicz, a w rozmowie uczestniczył również psychoterapeuta Piotr Z. Kamrat. Pytania rozgrzewkowe dotyczyły drogi zawodowej i tego, skąd się wzięła fascynacja kinem, cytowany był dziekan za czasów studiów reżyserskich Sławomira Fabickiego, Henryk Kluba. Reżyser i scenarzysta opowiadał o początkowych niepowodzeniach egzaminacyjnych, które brały się z organicznej niechęci do egzaminów i z paraliżującego strachu przed nimi. Sławomir Fabicki opowiadał również o karnecie do kina Polonia i młodocianym oglądaniu z pasją ruchomych obrazów z tamtych czasów. Szczególne wrażenie, a chodziło wtedy bardziej o emocje niż o zrozumienie treści, zrobiły na nim dzieła niemieckiego klasyka, Wernera Herzoga – od Aguirre, gniew boży czy Krainy ciszy i ciemności po Szklane serce, Fitzcarraldo, Stroszka czy Woyzecka. Kreowanie emocji u widzów, władanie nimi stanowiło impuls, by po studiach matematycznych skończyć najpierw studium scenariuszowe, a następnie studia reżyserskie na legendarnej łódzkiej filmówce i zawładnąć emocjami kolejnych pokoleń miłośników kina. Fabicki wyłamał się z tradycji rodzinnej, zgodnie z którą wybierano praktyczne profesje, związane z naukami ścisłymi. Inna ścieżka profesjonalna okazała się być dla młodego Sławomira owocną, gdyż pierwsze nagrody otrzymywał jeszcze na studiach (nominacja do Oscara). Również jego ostatni film został doceniony. Poza Klapsem 2024 w Zielonej Górze, wcześniej przyznano mu nagrodę publiczności na Warszawskim Festiwalu Filmowym, a także Kraków Off Camera. Nagradzana była również młoda (współ)scenarzystka i kreujące główne role Magdalena Cielecka i Marta Nieradkiewicz. Ostatnio film zaprezentowany został francuskiej publiczności i spotkał się z żywą dyskusją wśród widzów.

Dlaczego zatem film, wydający się być dziełem o odchodzeniu, cierpieniu, został dedykowany córkom reżysera? Zdaniem autora jest to utwór o miłości, więzi między siostrami, miłości na początku egoistycznej, gdyż każdy myśli tylko o własnych interesach, ale miłość ta z biegiem czasu, podczas podróży do Szwajcarii nabiera głębi, staje się czysta i altruistyczna. Tu padło stwierdzenie rozmówców, że jak każde dzieło artystyczne film jest odbierany przez każdego widza indywidualnie, zostaje przefiltrowany przez emocje i doświadczenia osobiste. Film jest o lęku, dla Małgorzaty przede wszystkim przed utratą kontroli i przed życiem, dla młodszej siostry – przed śmiercią i osamotnieniem, osieroceniem.

Fabuła filmu skłoniła to zadania pytań psychoterapeucie o jego doświadczenia w pracy w zakresie przeżywania lęku przez pacjentów. Jest to tak pierwotna emocja, że posiada ją każdy człowiek, jednak nie każdy ją odczuwa albo potrafi odczytać sygnały organizmu wskazujące na lęk. Rozmowa zeszła dalej na odczuwanie żałoby po stracie, a rozmówcy podzielili się swoimi doświadczeniami osobistymi. Każdy albo już zetknął się ze śmiercią albo to go czeka. Czasami żałoba po stracie trwa bardzo długo, zanim zostanie przepracowana, bywa też, że zaczyna się już za życia chorej terminalnie bliskiej osoby. Przykładem jest tu młodsza siostra Łucja. Rozmowa podążyła w kierunku opinii na temat prawa chorego śmiertelnie pacjenta do samobójstwa wspomaganego i do eutanazji. W niektórych krajach Europy takie rozwiązania są prawnie usankcjonowane. Zdaniem terapeuty w Polsce temat ten w odpowiednim czasie powinien być rozwijany, konsultowany i szeroko dyskutowany z udziałem różnych grup. W przypadku Fabickiego temat oraz pytanie o pozwolenie na odejście chorej na nowotwór osoby najbliższej pojawiły się w związku z odchodzeniem jego ojca. Reżyser mówił też o tym, że prowadził rozmowy z wieloma lekarzami i innymi osobami pracującymi i opiekującymi się osobami śmiertelnie chorymi. Konkluzją było stwierdzenie, że sztuka wywołuje ważkie społecznie tematy, zanim zostaną one podjęte w dyskursie społecznym. Artyści bywają bezkompromisowi, odważni. Widzą głębiej? Sztuka pełni rolę katharsis, oczyszczenia, ale także pobudza do myślenia i wyciągania wniosków. Do refleksji. Padło pytanie o granice w sztuce i czy stawia je sobie nagrodzony reżyser. Nie godzi się on na plagiaty i filmy propagandowe. Poza filmami pracuje również z sukcesem przy serialach, co oprócz satysfakcji finansowej przynosi nominacje i nagrody, np. za chwalone i chętnie oglądane seriale Szadź i Ultraviolet (z Martą Nieradkiewicz), żartobliwie nazwany „Lolkiem i Bolkiem plus Reksiem” serial kryminalny Alex. Praca przy serialach pozwala wyłowić do własnych filmów dobrych aktorów, operatorów czy innych twórców filmowych.

A jakie są plany na przyszłość Sławomira Fabickiego? Jakie pytanie chce zadać sobie i widzom w kolejnym filmie? Nagrodzony na międzynarodowym Roma Film Fest w Rzymie scenariusz Bonobo Jingo ze względów finansowych nie został dotychczas zrealizowany. Z uwagi na wycofanie się jednego z ważnych producentów (brak środków) wydłuża się w czasie realizacja filmu Rutka, według powieści Joanny Fabickiej. Zbieżność nazwisk nieprzypadkowa, pisarka jest żoną reżysera. Trzymam kciuki za ten projekt; film o przyjaźni żyjących w różnych planach czasowych, a przeniesionych do getta w Litzmannstadt dziewczynek zapewne wzbudzi emocje i wywoła kolejne ważne pytania w widzach.

2. Jak rozmawiać z Mistrzem?

Kolejne reżyserskie spotkanie będące Postscriptum do 10.(13.) Festiwalu Filmu, Teatru i Książki Kozzi – Nowicki – Hłasko miało miejsce w Sali Koniusza Biblioteki Norwida 22 października 2024 roku. Jego bohaterem był kultowy reżyser, profesor akademicki, wykładowca łódzkiej filmówki, Jan Jakub Kolski. Rozmawiała z nim Iwona Kusiak, zielonogórska dramatopisarka, dziennikarka i redaktorka. Pretekstem do spotkania stała się nagroda Kozzi Gangsta dla filmu Wariaci Kolskiego. Podczas gali festiwalowej w czerwcu 2024 roku nagrodę KLAPS w imieniu reżysera odebrała grająca w filmie główną rolę żeńską Alicja Stasiewicz.

Reżyser, widziany pierwszy raz z bliska, ukrywa twarz za okularami i wielkim daszkiem bejsbolówki. Jest skromny i jak sam się określa, nieśmiały. Mówi dość cicho i bez szczególnej ekspresji niewerbalnej.

Czy to na pewno autor tylu znakomitych filmów? Wymienię tylko długi metraż i fabułę, chronologicznie: Pogrzeb kartofla, Pograbek, Magneto, Jańcio Wodnik, Cudowne miejsce, Szabla od komendanta, Historia kina w Popielawach – to w latach 1990-1998; a następnie w latach 2000-2023: Daleko od okna, Pornografia, scenariusz do jednej z trzech części tryptyku Solidarność, Solidarność…, Jasminum, Afonia i pszczoły, Wenecja, Zabić bobra, Serce, serduszko, Las, 4 rano, Ułaskawienie, Republika dzieci, Wariaci.

Zebrani w sali zobaczyli na początek trailer z ostatniego, nagrodzonego filmu, a reżyser stwierdził żartobliwie, że po co było robić film, w tym klipie zawarto wszystkie najważniejsze sceny. Prowadząca rozmowę przywołała słowa reżysera, że z wielu przyznanych nagród szczególnie ceni sobie uzyskaną w 2016 roku w sąsiadującej z Zieloną Górą Nowej Soli nagrodę Mocny Solanin. Przytoczone uzasadnienie przyznania nagrody według redaktorki opisuje wartość filmu Wariaci. Jak zaznaczył reżyser, nie wszystkie jego filmy dają się zamknąć w pojęciu realizmu magicznego, który przypisują mu krytycy. Jego filmy mają niezaprzeczalny „kolor oczu” reżysera, lecz różnią się stylistycznie, a także klimatycznie. Od jasnych, dobrych opowieści z pozytywnymi, choć niedoskonałymi bohaterami, po ciemne nuty, jak w mocno niedocenionym przez polskich krytyków filmie Zabić bobra z Erykiem Lubosem.

Wątków i anegdot było wiele. Od obsady, poprzez tematykę, lokalizację Wariatów. Dziennikarka przywołała scenę z toczącą się za bohaterami ogromną belą siana. To było przyczynkiem do uchylenia przez reżysera rąbka swojego świata, w którym natura odgrywa ogromną rolę, a duszę mają nie tylko istoty żywe, ale i bela siana. Film nie zawiera wielu dialogów, a sceny, obrazy, akcja tworzą historię. Zacytowano jednak rozmowę głównych postaci, Eryka i Karolki na temat autentyczności deklaracji mieszczuchów rzucających dotychczasowe życie i pracę, by żyć i tworzyć coś z dala od cywilizacji, np. w Bieszczadach. Zdaniem reżysera w wielu przypadkach taka twórczość nie jest autentyczna. Kolski wspominał, jak zgłębiał bieszczadzkie okolice w poszukiwaniu lokalizacji filmowych.

W dalszej części rozmowy, pomimo że nie pojawił się temat Afonii i pszczół, reżyser pochwalił się, że od niedawna sam zajmuje się pszczelarstwem, w okolicach swoich rodzinnych Popielaw, gdzie rozgrywa się akcja wielu jego filmów. Znaczenie przyrody podkreślone zostało przez obecność trzech dwustuletnich dębów szypułkowych w okolicy zamieszkanej przez Kolskiego. Drugi wątek związany z naturą dotyczył opowieści o żałobie po zmarłej tragicznie starszej córce reżysera, dziecku jego i jego pierwszej żony, Grażyny Błęckiej (która gościła na jednym z KFF jako aktorka grająca główną rolę w filmie Kolskiego Ułaskawienie). Przeżywanie smutku po stracie odbywało się dla reżysera w specyficzny sposób, wychodził do lasu i na długie godziny zakopywał się w leśnym poszyciu. Jak stwierdził, pomogło mu to w jakimś stopniu ukoić ból po śmierci córki. Funkcję terapeutyczną miał mieć dla niego również film z Krzysztofem Majchrzakiem Las, 4 rano, dedykowany zmarłej córce. Po wstrząsającej tragedii rodzinnej Kolski budził się codziennie o czwartej rano właśnie i wychodził do lasu.

Rozmawiano także o odbiorze filmów przez widza. Film oddaje oglądającemu to, co ten chce przyjąć, każdy ma własne narzędzia percepcji, wrażliwość i doświadczenie i odbiera przedstawiony przez reżysera obraz w swój niepowtarzalny sposób. Reżyser nie chce opowiadać filmu, tłumaczyć go. Nakreślił swoją historię poprzez film i na tym jego rola się kończy.

Pytany o ulubionych aktorów twórca mówił, że wielu z nich nie ma już wśród nas, szczególnie zapisał się w jego pamięci Franciszek Pieczka, który zagrał w kilku obrazach: Serce, serduszko, Jasminum, Historia kina w Popielawach, Grający z talerza, Cudowne miejsce, Szabla od komendanta, Pograbek, Pogrzeb kartofla, a przede wszystkim zostanie zapamiętany jako tytułowy Jańcio Wodnik. Z żyjących aktorów z pewnością szczególne miejsce w jego pracy zajmuje Krzysztof Majchrzak, który wystąpił w Historii kina w Popielawach, Pornografii i Lesie, 4 rano.

Reżyser opowiadał o kontaktach z producentem Lwem Rywinem, przy okazji tworzenia Pornografii, na podstawie powieści Witolda Gombrowicza, o trudnościach z uzyskaniem odpowiedniego scenariusza. Cztery wersje zakupione przez producenta zdaniem Kolskiego nie nadawały się na materiał filmowy. Reżyser pracował nad swoją wersją, nie podobała się ona jednak przyszłemu odtwórcy Fryderyka – Krzysztofowi Majchrzakowi. Kolski przywiózł z posiadłości Gombrowiczów (konkretnie z terenu fabryczki kartonu należącej do rodziców autora Pornografii) ogromny głaz i siadał na nim, by przemyśleć plot filmu. Ostateczna wersja przypadła do gustu Majchrzakowi i Rywinowi oczywiście, a zatem film mógł powstać. Po premierze miał wiele opinii krytycznych od filmoznawców. Z upływem czasu ten ogląd się zmienia.

Scenariusze będące adaptacjami literackimi lub oryginalne stanowią jedną, oprócz reżyserii i pracy operatorskiej, domenę działalności Kolskiego. Co prawda scenariusz do filmu Daleko od okna napisał Cezary Harasimowicz, ale bazował on na opowiadaniu Hanny Krall Ta z Hamburga. Podobno autorka z lubością wykreślała całe pasaże wysyłanego jej do oceny scenariusza.

Wiele dyskusji, a nawet sporów przyniosła praca nad scenariuszem przywołanego już filmu Las, 4 rano. Jak wspominał Kolski, zaszywali się z Majchrzakiem, współtwórcą scenariusza w gęstych krzakach, które podobno energicznie się poruszały, co miało świadczyć o ostrym sporze obu panów.

Na spotkaniu Kolski mówił o muzyce w swoich filmach, która czasami jest lepsza niż jej idea zamówiona u kompozytora. Dariusz Górniok stworzył muzykę do pięciu filmów Kolskiego, ważnym dla niego kompozytorem jest Zygmunt Konieczny (Jasminum, Pornografia, Historia kina w Popielawach, Grający z talerza, Jańcio Wodnik).

Pierwszym zawodem na planie filmowym była dla Kolskiego praca operatora filmowego. W każdym jego filmie, niezależnie, czy sam staje za kamerą, czy zleca to zadanie innym kolegom profesjonalistom, to on ustala plan, wysokość ustawienia kamery i wszelkie szczegóły. Myśli o filmie obrazami i jest podobno jednym z niewielu reżyserów, którzy sami tworzą scenopisy.

Na pytanie o pracę z najmłodszymi postaciami pojawiającymi się na ekranie reżyser przedstawił koncepcję pracy z nimi – musi się odbywać bez jakiegokolwiek szkodzenia dziecku, bez narażania go na niebezpieczeństwo, dziecko nie może traktować reżysera jak dobrego wujka. Następnie opowiedział kilka anegdot o rolach dziecięcych. Podczas jubileuszu pracy Janusza Gajosa (na benefis był zaproszony także Kolski), aktor w pewnej chwili wprowadził na scenę młodą piękną kobietę – Wiktorię Gąsiewską, która okazała się być w Jasminum małą Gienią, tą od „no co się dziwisz?”. Inną wspominaną młodocianą bohaterką tym razem filmu Serce serduszko była Maszeńka. Obecnie dorosła już Maria Blandzi, która w filmie była Maszeńką, realizuje się w wokalistyce jazzowej. Reżyser wspominał również pracę z najmłodszą bohaterką Wariatów, żywiołową dziewczynką, wymagającą specjalnego podejścia na planie.

Reżyser powiedział też z dumą o wielopokoleniowej linii filmowej jego rodziny. Przodków związanych z dziesiątą muzą pokazywał w swoich obrazach, on jest czwartym pokoleniem, a bratanek i siostrzeniec stanowią piąte pokolenie filmowców. Ojciec natomiast był montażystą i pracował przy kultowych serialach, np. Stawka większa niż życie, Czterej pancerni i pies, Wojna domowa; i przy wielu filmach, np. Anatomia miłości, Znaki szczególne, Niedzielne dzieci, Test pilota Pirxa.

Nie obyło się podczas wieczoru z Kolskim bez pytań o najnowszy jego projekt. I raz jeszcze pojawiła się postać Hanny Krall, która przesłała swoje reportaże reżyserowi. Praca Kolskiego i znów wiele skreśleń Krall dotyczy scenariusza na podstawie Wyjątkowo długiej linii – utworu, który przedstawiał losy Żydów w Lublinie, w tym Franciszki Arnsztajnowej, poetki, współtwórczyni z Józefem Czechowiczem Lubelskiego Związku Literatów. Roboczy tytuł filmu to Artefakty. Trzymajmy kciuki za powodzenie tego wymagającego projektu. Reżyser daje sobie na jego przygotowanie nie dwa, jak w przypadku powstawania poprzednich filmów, a cztery lata.  Może Lublin, Europejska Stolica Kultury 2029, przyczyni się finansowo do powstania dzieła?

Więcej o reżyserze przeczytać możemy w monografii historyka filmu Grażyny Stachówny z Uniwersytetu Jagiellońskiego Jańcioland i okolice. Filmowe światy Jana Jakuba Kolskiego.

^*  M. Grelak, Kozzi Film Festiwal 2024. Tworzy się kolejna festiwalowa historia, „Pro Libris” 2024, nr 3/89, s. 69-76.