Anna Polak

Lubuskie aktywnie. Część I

Gubin i okolice – nieobecni giganci

Opowieść o Lubszy doprowadziła do Gubina, gdzie uchodzi ona do innej rzeki – Nysy Łużyckiej. Wspomniane miasto ucierpiało bardzo mocno w czasie drugiej wojny światowej, po której zostało także podzielone, tak że przedmieścia na zachodnim brzegu Nysy pozostały niemieckim Guben. Co istotne, to właśnie po polskiej stronie odnaleźć można budowle, które opowiadają dzieje tego ośrodka. Mowa o ruinach kościoła farnego, czyli dawnej świątyni pod wezwaniem Świętej Trójcy, ratuszu, murach miejskich z wieżą Bramy Ostrowskiej czy dawnej zabudowie w centrum. Będąc w Gubinie, należałoby także odwiedzić starą nekropolię przy ulicy Królewskiej, z licznymi zachowanymi nagrobkami, m.in. z XIX wieku.

Niniejszy cykl artykułów ma na celu zachęcenie do poznania w sposób aktywny terenów mniej lub bardziej oddalonych od miast, a że wycieczka Doliną Lubszy zaprowadziła do Gubina, to warto rozpocząć poznawanie obszarów znajdujących się w okolicy tego właśnie ośrodka.

Proponowana trasa to prawie trzydzieści pięć kilometrów przygody w malowniczych okolicznościach przyrody. Można ją rozpocząć w Gubinie przy wybudowanym jeszcze w latach 30. XX wieku stadionie miejskim (ulica Generała Sikorskiego), tam pozostawić samochód i przesiąść się na rower. Spod stadionu należy podążać ścieżką rowerową aż do Kosarzyna.

Pierwszym przystankiem jest Żytowań. Miejscowość o długim, bo średniowiecznym rodowodzie, posiadała wyjątkowy kościół. Katolicka świątynia wzniesiona została w pierwszej połowie XVIII wieku w stylu barokowym. Jej wystrój i wyposażenie, które dziś możemy podziwiać jedynie na przedwojennych zdjęciach, zachwycają. Ołtarz główny oraz ołtarze boczne, ambona, relikwiarze, figury, organy czy dzwony to tylko niektóre elementy, które zostały utracone wskutek działań wojennych i w okresie późniejszym. Budowla ucierpiała w czasie drugiej wojny światowej, wskutek czego popadała w ruinę, co doprowadziło do jej całkowitej rozbiórki.

Po drodze z Żytowania do Kosarzyna warto zwrócić uwagę na tablice informujące o Krzesińskim Parku Krajobrazowym. Został on utworzony w 1998 roku. Rozciąga się na obszarze 8546 ha i położony jest na terenie gmin: Cybinka, Gubin oraz Maszewo. Następny postój warto zaplanować w Kosarzynie, który dzięki jezioru Borek kojarzy się głównie z miejscem rekreacji. Kosarzyn, podobnie jak Żytowań, należał do klasztoru w Neuzelle. Ogromną atrakcją wsi jest wspomniane jezioro. Działają tam ośrodki, które oferują nie tylko noclegi oraz organizację wydarzeń okolicznościowych, ale także wypożyczalnie sprzętu wodnego. Polodowcowe jezioro, mające imponującą powierzchnię lustra wody – 63 ha, to także raj dla wędkarzy. Warto podkreślić, że we wsi istniał zbudowany w XIX wieku w miejscu późnośredniowiecznej budowli kościół. Także ta świątynia podzieliła los poprzednio opisywanego. Uszkodzona podczas działań wojennych została rozebrana w latach 50. XX wieku.

Z Kosarzyna trasa prowadzi do miejscowości Łomy, które wzmiankowano w 1316 roku jako Leume. Tak jak Żytowań oraz Kosarzyn wieś była własnością klasztoru Neuzelle. Położona jest w malowniczej okolicy – niedaleko jezior Borek i Głębno. Z miejscowości Łomy trasa prowadzi prosto do wsi Chlebowo, czyli dawnej łużyckiej osady o nazwie Niemaszchleba.

W Chlebowie warto zobaczyć kościół pod wezwaniem Świętego Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny, który został zbudowany w XIII wieku. Obecne wyposażenie jest współczesne. Nie zachowała się ambona, empory, a nieliczne elementy ze starego ołtarza wkomponowano w nowy. Przy świątyni znajdowała się monumentalna wieża (podobna do tej w Starosiedlu), która, zapewne z uwagi na stan techniczny, została rozebrana w XIX wieku.

Z Chlebowa należy kierować się w prawo, w stronę Gubina. Kolejną miejscowością na trasie są Wałowice, wymieniane w dokumentach od 1452 roku. Co istotne, istniał tam niegdyś także pałac zbudowany w XIX wieku, który nie przetrwał do czasów obecnych. Został uszkodzony w trakcie drugiej wojny światowej i ostatecznie rozebrany w latach 50.

Z Wałowic trasa prowadzi prosto do Jaromirowic, które były kolebką miejscowego przemysłu wydobywczego. W okolicy wsi powstała kopalnia węgla brunatnego, pozyskiwano także glinę, która umożliwiła uruchomienie wielu okolicznych cegielni. Opuszczając te obszary o urozmaiconym krajobrazie, należy kierować się już do miejsca, w którym rozpoczynała się cała trasa. Jadąc pod stadion, raz jeszcze warto przyjrzeć się miastu, odpocząć na Wyspie Teatralnej i podziwiać zabytkową architekturę tego interesującego ośrodka.

Niewątpliwie proponowana trasa jest malownicza. Osoby zainteresowane podziwianiem krajobrazów, poszukujące spokoju i wypoczynku zauroczą się wytyczonym szlakiem. Co istotne, autorka chciała także zwrócić uwagę na utracone, a jakże cenne dziedzictwo. Zaakcentowani w tytule nieobecni giganci mieli podkreślać niezwykłość nieistniejących już obiektów, w tych niewielkich, czasem dziś niezauważanych miejscowościach.

Wybrany przez autorkę rower jako środek lokomocji wydaje się najodpowiedniejszy, aby dostrzec wszelkie detale otoczenia, a aktywne poznawanie województwa lubuskiego to wprost idealny pomysł na spędzanie wolnego czasu na łonie natury.

Anna Polak

Walory krajoznawcze Doliny Lubszy
od Stargardu Gubińskiego do Gubina

Część III

Lubsza to niezwykle interesująca rzeka, choć nieco obecnie zapomniana i mocno niedoceniana, zasilała niegdyś wiele młynów wodnych, stwarzając dogodne warunki dla osadnictwa. Warto przypomnieć, że Lubsza jest prawym dopływem Nysy Łużyckiej o długości 67 kilometrów z dorzeczem zajmującym powierzchnię 914 kilometrów kwadratowych, leżącym w głównej mierze na terenie powiatu żarskiego, a częściowo krośnieńskiego oraz zielonogórskiego. Rozpoczyna ona swój bieg w bezpośrednim sąsiedztwie wsi Olbrachtów (gmina Żary), a kończy w Gubinie. Niniejszy artykuł jest ostatnią częścią serii poświęconej wędrówce wzdłuż rzeki Lubszy i przedstawia miejscowości położone od Stargardu Gubińskiego po legitymujące się długą historią miasto Gubin.

Pierwszą wsią położoną za Gębicami – ostatnim etapem drugiej części cyklu, jest posiadający średniowieczny rodowód Stargard Gubiński (łuż. Stare Sedlo). Może się on poszczycić interesującym kościołem pod wezwaniem świętego Józefa (filialny, należący do parafii Starosiedle). Wzniesiono go w XIV wieku, jednak w XVIII wieku uległ niemalże całkowitemu przekształceniu. Poważnie zmieniona bryła zyskała wieżę, wyposażenie wnętrza i kryptę grobową. W sierpniu 2024 roku autorka artykułu razem z dr. Pawłem Karpem przeprowadzili w kościele badania w ramach projektu z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego dotyczącego strat wojennych. Zinwentaryzowano inskrypcje z XVIII wieku, a dokładnej analizie poddany został także dzwon. W świątyni znajdują się: barokowy ołtarz, empory czy szafa organowa ozdobiona heraldyczną dekoracją snycerską. Sama wieża o drewnianej konstrukcji, wyglądająca dość szczególnie, „dołączona” do murów kościoła, kryje w swoim obszernym wnętrzu schody prowadzące w spektakularny sposób do instrumentu. Zawieszony jest w niej obecnie dzwon ufundowany przez mieszkańców w 1987 roku. Starsze, odlane w latach 1614, 1694 i 1864, nie przetrwały okresu drugiej wojny światowej.

W 2017 roku na zlecenie Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przeprowadzono w krypcie prace antropologiczne. Miały one na celu uporządkowanie tego miejsca, ponieważ krypta, dzieląc typowy, niestety, los takich miejsc po 1945 roku, padła ofiarą szabrowników, a ciała zostały sprofanowane, gdyż wyrzucono je z trumien na posadzkę. Obszerny materiał z badań dostępny jest w „Lubuskich Materiałach Konserwatorskich” (tom 14 z 2017 roku), jednak warto wspomnieć, że w krypcie znajdują się szczątki zmarłych i pięknie zdobione trumny posiadające dobrze zachowane daty (XVIII w.). Łącznie złożono w tej krypcie dziesięć trumien, w których pochowano trzy kobiety, czworo dzieci i trzech mężczyzn.

Anna Polak

Niezwykłe podróże lubuskich zabytków sakralnych

Bardzo często, odwiedzając różne lubuskie świątynie, pojawia się refleksja, czy widoczne w nich wyposażenie jest w danym miejscu od zawsze? Czy zostało stworzone dla tego konkretnego kościoła? Otóż z uwagi na bardzo specyficzny obszar, jakim są Ziemie Zachodnie i Północne, wiele razy po 1945 roku dochodziło do translokacji obiektów ruchomych. Dlaczego tak się działo? Dziedzictwo sakralne tego obszaru po drugiej wojnie światowej znajdowało się w szczególnej sytuacji. Zdarzało się, że kościoły nie były od razu po zakończeniu konfliktu użytkowane, dlatego popadały w ruinę, czego konsekwencją było poddawanie ich rozbiórce. Jeszcze inne pozbawiono wyposażenia na rzecz potrzeb świątyń w „centralnej Polsce” lub po prostu bezwzględnie okradano. W pierwszym przypadku, aby ratować często bezcenne historycznie artefakty, przenoszono je do innego obiektu – czasem, jeżeli nie wprost do kościoła – do magazynu. Poniżej przedstawiono w zarysie dzieje zaledwie kilku wybranych lubuskich zabytków sakralnych. Warto jednak przy tej okazji uświadomić sobie fakt, że skala przemieszczeń, których dokonano w latach powojennych, była ogromna.

Kościół w Kunicach pod wezwaniem Matki Bożej Szkaplerznej (miasto Żary) – przeniesiono tam ołtarz i ambonę z kaplicy zamkowej w Żarach oraz dzwon z Olszyńca (gm. Żary)

Obecny kościół w Kunicach nie jest pierwszym obiektem sakralnym w tej części Żar, włączonej do miasta w 1973 roku, ale o wciąż funkcjonującej swej odrębnej historycznej nazwie. Wcześniej istniała tam świątynia o średniowiecznym rodowodzie, która została zburzona w połowie XVIII stulecia. Nową wybudowano w latach 1895-1896 w stylu neogotyckim. Co istotne, jej najcenniejsze wyposażenie przeniesiono najpierw do starego kościoła z kaplicy żarskiego zamku w 1740 roku, a stamtąd do opisywanego obiektu w Kunicach. Mowa przede wszystkim o ołtarzu, na którego kolumnach widnieją inskrypcje „SSFHVP” i „AMGFVP” – inicjały małżonków: Sigismund Seifried von Promnitz i Anna Margaretha, z domu von Putbus. Wskazuje to na datę fundacji, czyli czas pomiędzy 1623 a 1645 rokiem. Ołtarz okazał się zbyt duży dla kunickiego kościoła, toteż poddano go przebudowie, choć wciąż imponuje wysokością. Z tej samej kaplicy pochodzi również ambona z dobrze zachowaną dekoracją rzeźbiarską i malarską, jak również z niemieckojęzycznymi inskrypcjami stanowiącymi cytaty z Pisma Świętego. Przetrwanie tych dwóch, uznawanych za wybitne przykłady sztuki swoich czasów, elementów dawnego wyposażenia jest niestety wypadkiem wybitnie rzadkim w odniesieniu do zabytków na terenie powiatu żarskiego. Tym bardziej więc należy doceniać możliwość podziwiania artefaktów dających wyobrażenie o okresie świetności żarskiej rezydencji rodu Promnitzów, z kaplicą wznoszącą się pierwotnie na wysokości dwóch kondygnacji zamku.

Ołtarz i ambona z kaplicy zamkowej Promnitzów – obecnie w kościele
w Żarach-Kunicach 

W kunickim kościele zawieszony jest obecnie dzwon przeniesiony z nieistniejącego już kościoła w Olszyńcu, gdzie świątynia ucierpiała w czasie drugiej wojny światowej. Nieużytkowana i dewastowana popadała w ruinę, a w 1965 roku poziom jej zniszczenia szacowano na 70%. Ostatecznie obiekt poddano rozbiórce, a niektóre elementy wyposażenia przeniesiono do nowych miejsc.

Dzwon, o którym mowa, został odlany przez Heinricha Jonasa w 1684 roku (to również data znaczącej przebudowy kościoła). Na szyi instrumentu umieszczona została łacińska inskrypcja będąca cytatem z psalmu 150: „Chwalcie Pana na cymbałach…”. Ponadto na płaszczu znalazły się cenne historycznie informacje (także w języku łacińskim), oprócz daty wykonania (1684) wymienieni są także szlachetnie urodzeni patroni kościoła w Olszyńcu, żarski superintendent Abraham Rothe oraz ówczesny proboszcz olszynieckiej świątyni Heinrich Haendschke. Trzecia inskrypcja, w głównej części niemieckojęzyczna, zawiera nazwisko ludwisarza i upamiętnienie kustosza Bartholomeusa Fillera. Co szczególnie interesujące, badania in situ wykazały, że treść tego fragmentu jest w rzeczywistości inna, niż prezentowano to w licznych wcześniejszych publikacjach, powtarzających wersję z niemieckiego wykazu zabytków powiatu żarskiego z 1939 roku. Omawiany dzwon jest jedynym znanym dziełem tego ludwisarza, a jednocześnie przykładem „podróży” zakończonej bezpiecznie w innej kościelnej wieży, co dla tego rodzaju artefaktów w Zachodniej Polsce stanowi rzadkość.

Dzwony w Kunicach – po lewej ten przeniesiony z Olszyńca (na zdjęciu dr Paweł Karp
w czasie badań)

Kościół pod wezwaniem Krzyża Świętego (Żary) – przeniesiono tam figury z belki tęczowej z żarskiego kościoła pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa (fara)

Kościół farny w Żarach posiada długą historię, przy czym nie jest pierwszą budowlą, jaka znajdowała się w tym miejscu. Pierwotną był stosunkowo niewielki kościół romański. W miarę upływu czasu zaczęto wznosić nowy, znacznie większy, na miarę potrzeb rozrastającego się miasta. Tak oto, po prawie całkowitym wyburzeniu starszego założenia, w 1309 roku poświęcono nowe prezbiterium, a od 1401 roku można mówić o nowej nawie głównej, którą ukończono po zamknięciu sklepień do 1430 roku. Budowla nieznaczenie ucierpiała w czasie bombardowania w kwietniu 1944 roku, kiedy to amerykańskie lotnictwo zaatakowało fabryki zbrojeniowe III Rzeszy. Niewielkim zniszczeniom samych murów towarzyszyło niestety zerwanie pokrycia dachu, co spowodowało nieużytkowanie obiektu przez kolejnych trzydzieści lat (jedynie prezbiterium zajmowali wierni kościoła polskokatolickiego). Do czasu wielkiej odbudowy świątyni zainicjowanej w połowie lat 70. XX wieku z jej wnętrza zniknęło praktycznie całe wyposażenie.

W okresie powojennym, próbując ratować niektóre elementy zabytkowe, z fary do kościoła, wtedy jeszcze pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, przeniesione zostały dwie figury z belki tęczowej. Składały się one na Grupę Ukrzyżowania, a są to wyobrażenia Marii i Jana Ewangelisty. Kościół, w którym się one obecnie znajdują, również ma niezwykle bogatą i burzliwą historię. Wzniesiony w kompleksie klasztornym franciszkanów, uległ zniszczeniu w czasie katastrofalnego pożaru miasta w 1549 roku. Odbudowano go staraniem Promnitzów dopiero w 1728 roku, a kolejne poważne prace, prowadzone w XX wieku, pozbawiły go cech stylowych (poza wieżą). Po zakończeniu wojny długo pełnił funkcję garnizonowego. Obecnie kościół ten jest jedynym znanym obiektem sakralnym, w którym znajduje się dawne wyposażenie żarskiej fary. Niemniej planowana jest kolejna translokacja, tym razem będzie to powrót figur do ich oryginalnej lokalizacji.

Trwają wciąż poszukiwania pozostałych obiektów, przy czym nie brakuje przykładów ukazujących skalę trudności tego rodzaju działań. Wśród wyposażenia kościoła farnego, utraconego w nieznanych okolicznościach, zapewne w 1945 roku, znajduje się również dzban liturgiczny wykonany z pozłacanego srebra. W 1643 roku został podarowany świątyni jako dar za szczęśliwy powrót z Polski do Żar Anny Margarethy von Promnitz z domu von Putbus wraz z małżonkiem i dziećmi. Dramatyczne, lecz szczęśliwie wówczas zakończone wydarzenia okresu wojny trzydziestoletniej, znalazły kontynuację trzysta lat później, choć i to nie było jeszcze kresem „podróży”. W 2015 roku obiekt pojawił się w katalogu monachijskiego domu aukcyjnego Neumeister z podaniem proweniencji: Lausitz (Sorau?), informacją, że stanowił dar dla żarskiego kościoła, a także z jednoznacznie identyfikującą inskrypcją. W 2021 roku dzban ostatecznie został sprzedany, przy czym wskazano, że roszczenia państwa polskiego nie są już dochodzone, a międzynarodowe śledztwo zakończono.

Wnętrze kościoła farnego w 1921 roku

Wnętrze kościoła obecnie

Figury z fary w kościele pod wezwaniem Krzyża Świętego – widok na ołtarz

Dębinka, kościół pod wezwaniem Krzyża Świętego (gm. Trzebiel) i Jasień, kościół pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej – przeniesiono tam stropy z kościoła Łaski w Kożuchowie

Budowę ewangelickiego Kościoła Łaski w Kożuchowie, jednego z sześciu na Śląsku, rozpoczęto w 1709 roku. W latach 1719-1727 upiększono go licznymi malowidłami, których autorów nie znamy. Po drugiej wojnie światowej świątynia podzieliła los wielu zabytkowych budowli. Najpierw przeszła w posiadanie ludności prawosławnej. Niestety z racji wykorzystywania jedynie zakrystii, niedługo później, bo w latach 60. urządzono we wnętrzu skład zboża, a następnie magazyn Zakładu Sprzętu Motoryzacyjnego w Kożuchowie. W wyniku starań Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków stropy kościoła zdemontowano i przewieziono do Broniszowa. Po wykonanej w Poznaniu konserwacji trafiły
do świątyń na terenie diecezji zielonogórskiej w: Miodnicy, Świdnicy, Mirostowicach Dolnych, Pniowie, Jarogniewicach, Zielonej Górze, Dębince i Jasieniu. Dwa ostatnie z wymienionych przeniesień zostaną bliżej przedstawione. Samego Kościoła Łaski nie udało się jednak uratować. W wyniku rozbiórki przeprowadzonej w latach 1972-1973 pozostała jedynie jego wieża, tak samo jak w wypadku podobnego obiektu w Żaganiu.

Niewielki, ale posiadający długie dzieje, sięgające drugiej połowy XIII wieku kościół w Dębince, stał się nowym domem dla stropu ukazującego scenę z Księgi Liczb – Wąż Miedziany, wykonaną temperą na sosnowych deskach. Niegdyś zdobił transept, obecnie znajduje się w nawie. Sama świątynia nie doznała większych zniszczeń w czasie drugiej wojny światowej, a prace prowadzone w latach 80. XX wieku na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Zielonej Górze ukazały zakryte po zmianie konfesji katolickie, gotyckie polichromie. Można zatem bez wątpienia stwierdzić, że ta mała budowla zawiera we wnętrzu niezwykle cenne wyposażenie oraz wystrój malarski.

Strop ze sceną Wąż Miedziany znajdujący się obecnie w Dębince

Kilkanaście kilometrów od Dębinki położony jest Jasień. Kościół pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej odnaleźć można w centrum tego miasta. Wzniesiono go w latach 1733-1734 w miejsce budowli całkowicie strawionej przez pożar. Wielokrotnie przebudowywany, z usuniętym dawnym wyposażeniem, zyskał jednak niezwykły element wystroju wnętrza. Jest to główna część stropu kożuchowskiej świątyni ze sceną Wniebowstąpienia w centrum. Wokół niej znajdują się jeszcze kolejne mniejsze wyobrażenia: Przemienienie Pańskie, Chrzest w Jordanie, Pokłon Pasterzy, Zwiastowanie, Zdjęcie z Krzyża, Ukrzyżowanie, Chrystus w Ogrójcu, Ostatnia Wieczerza.

Przedstawione translokacji lubuskich zabytków mają, z drobnym, choć znaczącym wyjątkiem, wydźwięk pozytywny. Uratowano je bowiem z obiektów całkowicie później zniszczonych (Olszyniec, Kożuchów) czy też likwidowanych (kaplica zamkowa w Żarach). Najczęściej jednak mamy do czynienia ze świątyniami ogołoconymi z wyposażenia w bliżej nieznanych okolicznościach czasu wojny i, niestety, okresu powojennego, czego szczególnym przykładem jest kościół farny w Żarach. Bardzo liczne zabytki o wielkiej wartości historycznej i materialnej wyruszyły w „podróż”, której ostatecznego celu nigdy nie poznamy.

Strop z główną sceną Wniebowstąpienia znajdujący się obecnie w Jasieniu

Bibliografia

Kościół Łaski w Kożuchowie, redakcja naukowa A. Górski, T. Andrzejewski, Kożuchów 2009.
Kubiak A., Kościół rzymsko-katolicki pw. Matki Bożej Szkaplerznej w Żarach-Kunicach, Żary 2005.
Die Kunstdenkmäler des Kreises Sorau und der Stadt Forst, bearb. von H. E. Kubach, J. Seeger, Berlin 1939.
Polak A., Karp P., Kościoły i ich wyposażenie na terenie miasta oraz gminy Żary. Przeszłość – Teraźniejszość, Żary 2022.
Polak A., Karp P., Kościoły i ich wyposażenie na terenie miast i gmin: Lubsko, Jasień, Trzebiel, Brody, Tuplice. Przeszłość – Teraźniejszość, Żary 2023.

Joanna Wysocka
Anna Polak
Paweł Karp

Niezwykła historia świątyni, czyli jak przeszłość przypomniała się teraźniejszości

Część V (Część I) (Część II) (Część III) (Część IV)

Zgodnie z zapowiedzią z drugiej części cyklu, w 2023 roku, a konkretnie od 17 do 19 sierpnia, w kościele farnym w Żarach przeprowadzone zostały prace antropologiczne w dwóch kryptach – starszej z XVI wieku oraz młodszej z XVII wieku. W ich wyniku okazało się, że obecnie znajdują się w nich szczątki 32 osób. Badania takie nie są niczym niespotykanym, jednak opisywany przypadek, choćby z uwagi na skomplikowane dzieje budowli, okazał się szczególny. Niniejszy artykuł opowiada historię, która wydarzyła się w tej świątyni, znajdując ostatecznie należne jej zakończenie.

Początek

Obecna żarska fara nie jest pierwszym obiektem, jaki znajdował się w tym miejscu. O jej dziejach i niezwykłościach można dowiedzieć się z artykułów prezentowanych w cyklu „Żarski zakątek tajemnic”. Warto jedynie przypomnieć, że wciąż można obejrzeć relikty budowli z początku XIV stulecia, a nowe gotyckie założenie ukończono, po dłuższym okresie wstrzymania prac, w pierwszej połowie XV wieku. Do istniejącej już bryły dobudowywano kolejne kaplice i krypty, tak więc swój obecny kształt świątynia zyskała dopiero w XVII wieku.

Niezwykłe świadectwo historii kościoła, a szerzej dziejów miejscowości i jej mieszkańców, stanowią krypty. W żarskiej farze możliwy jest obecnie dostęp do dwóch z nich. Wiemy, że pochówki odbywały się także w innych miejscach, a badania prowadzone w latach 60. ubiegłego stulecia potwierdziły, że dokonywano ich np. pod posadzką nawy północnej. Przedmiotem zainteresowania będą jednak te organizowane w wybudowanych specjalnie w tym celu pomieszczeniach. Pierwsza z omawianych krypt powstała najpewniej w ostatniej ćwierci XVI wieku tuż przy nawie północnej, pod niewielką kaplicą. Niegdyś znajdowały się tam liczne sarkofagi i trumny, lecz żadne nie przetrwały do naszych czasów. Niestety nie można dokładnie prześledzić ich losów, jednak opierając się na relacjach mieszkańców, należy stanowczo podkreślić, że dokonało się to już w okresie powojennym. Przy prezbiterium znajduje się kaplica rodziny von Promnitz. Wzniesioną w latach 1670-1672 na polecenie hrabiego Urlicha von Promnitz barokową perełkę architektoniczną z figurami aniołów i niezwykle bogatą sztukatorską ornamentyką uzupełniają malowidła ze scenami z Pisma Świętego, które są dziełem Jacoba Joachima Vogla. Poniżej znajduje się rodowa krypta grobowa, w której zachował się zaledwie jeden uszkodzony sarkofag. Przepiękny portal kaplicy zdobi herb hrabiowski Promnitzów (jak całe wnętrze jest pozbawiony pierwotnej polichromii) oraz silnie już naznaczona przez upływ czasu inskrypcja fundacyjna, której odczyt wraz z tłumaczeniem przedstawiamy poniżej:

Ruhe-grufften
Welche mit Gott der Hochgebohrne Graff und Erb Herr
Ulrich, des Heil(igen) Röm(ischen) Reichs Graff von Promniz, Herr zu Forst
und Pförthen, Freiherr der Standes-Herrschafft Pleß auff Sorau,
Triebel und Naumburg Herr der Herrschafft
Klitzschdorff, Hoch
verdienter General-Maieur etc. Sich
und den Seinen den 28. April A(nn)o
1670. gegründet und im October Anno 1672.
Vollendet. Gott sey die
Ehre denen Ruhenden die auferstehung zum Leben

Tłum.: Grobowce, które z Bogiem wielmożny hrabia i dziedzic, pan Ulrich, Świętego Cesarstwa Rzymskiego hrabia von Promniz, pan na Forst i Brodach, baron państwa stanowego Pszczyny, (pan) na Żarach, Trzebielu i Nowogrodzie, pan władztwa Kliczków i wielce zasłużony generał major, dla siebie i swoich (członków rodziny) założył dnia 28 kwietnia 1670 roku, a w październiku 1672 roku ukończył. Bogu niech będzie cześć, a tym spoczywającym (tu) zmartwychwstanie do życia.

Anna Polak

Paweł Karp

Niezwykłe pamiątki i ich fundatorzy
Żarski zakątek tajemnic

Część IV (Część I) (Część II) (część III)

Cykl artykułów poświęconych kościołowi farnemu w Żarach oraz otoczeniu tej świątyni ma na celu
ukazanie niezwykłości największej w powiecie budowli sakralnej i sąsiadujących z nią zabudowań,
tworzących niezmieniony od czasów średniowiecza układ architektoniczny. W poprzednich częściach przedstawione zostały zagadnienia związane z historią obiektu, miejscami pochówku właścicieli Żar –
kryptami, kaplicami, przeprowadzonymi w ostatnich latach badaniami, udostępnianiem zwiedzającym
zarówno kościoła, jak i znajdującej się tuż przy nim – dzwonnicy. Przybliżono również osobliwości
związane z infrastrukturą grzewczą fary, tą przedwojenną, jak i z lat 70. XX wieku oraz kwestię
powstałych w ciągi kilkuset lat inskrypcji, które odnaleźć można na licznych płytach nagrobnych,
choć oczywiście nie tylko na nich.

Niniejszy artykuł pozwoli dostrzec, jak wyjątkowy jest inny kościół należący do parafii pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa, czyli świątynia pod wezwaniem Krzyża Świętego (dawniej garnizonowy św. Barbary, przejęty w 2015 roku przez Diecezję Zielonogórsko-Gorzowską i ustanowiony rektoralnym, a od września 2023 roku – filialnym). Przede wszystkim jednak ukaże, w jaki sposób powiązany jest z nim historycznie położony na terenie gminy Jasień kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa w Wicinie.