Start Zbliżenia Ziemia Lubuska pod lupą literaturoznawców

Ziemia Lubuska pod lupą literaturoznawców

O Pracowni Badań nad Literaturą Regionalną IFP UZ z jej kierowniczką dr Kamilą Giebą rozmawia Dariusz Świdkiewicz

Kiedy i w jakim celu powstała Pracownia Badań nad Literaturą Regionalną?

Pracownia Badań nad Literaturą Regionalną powstała w lutym 2010 roku w Zakładzie Teorii Literatury i Krytyki Literackiej działającym w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Zielonogórskiego. Pracownia została założona przez prof. dr hab. Małgorzatę Mikołajczak, która kierowała nią od lutego 2010 roku do kwietnia 2018 roku. Obecnie ja pełnię funkcję kierownika. Od początku istnienia Pracowni badaniom tu podejmowanym towarzyszyło przekonanie o potrzebie wieloaspektowej, wielowątkowej i możliwie kompleksowej refleksji nad lubuską literaturą, która we współczesnych badaniach literackich nie została jeszcze dostatecznie rozpoznana. Powołanie Pracowni było także odpowiedzią na wzrost zainteresowania regionem i kategorią przestrzeni w literaturoznawstwie oraz we współczesnej humanistyce. Koncentrujemy się przede wszystkim na badaniach naukowych, ale inicjatywom naukowym towarzyszą również liczne działania popularyzatorskie służące upowszechnianiu wiedzy o literaturze i kulturze Ziemi Lubuskiej.

Powstanie Pracowni rozpoczęło profesjonalny ogląd całej literatury lubuskiej. Proszę powiedzieć o perspektywie badawczej, która towarzyszyła tym działaniom.

Zasadnicza perspektywa badawcza to nowy regionalizm, czyli analizowanie oraz interpretowanie literatury z uwzględnieniem kulturowych i historycznych cech regionu, z zastosowaniem współczesnych teorii i metod badań literackich. Nie jest to już ujęcie wartościujące (traktujące literaturę regionu pejoratywnie), ale nakierowane raczej na problematyzujący opis zjawisk, tendencji i tematów literackich związanych z regionalną specyfiką. Interesuje nas przede wszystkim literatura lubuska. Stanowi ona ciekawy przypadek badawczy, ponieważ powstawała praktycznie od „zera”, bez zaplecza miejscowej tradycji – sam region jest przecież „młody”, bo powstał właściwie po 1945 roku na skutek zmiany granic państwowych, a następnie w ciągu dekad zmieniał swój kształt administracyjny, co nie pozostawało bez wpływu na sposób rozumienia tworzonej tu literatury. Trudno w jednej wypowiedzi zmieścić wszystkie problematyki, którymi zajmują się członkowie Pracowni, więc tylko hasłowo wymienię takie zagadnienia, jak krajobraz kulturowy, kategorie pogranicza i granicy, kwestie relacji polsko-niemieckich, powstawanie nowej kultury w obcej przestrzeni. W tej perspektywie literatura może być rozumiana jako jedno z narzędzi scalających i oswajających przestrzeń nowo powstałego regionu. Zajmujemy się również komparatystyką – porównywaniem literatury lubuskiej z literaturami innych regionów. Towarzysząca nam perspektywa to tzw. zwrot topograficzny w badaniach literackich. W jego świetle przestrzeń nie jest traktowana wyłącznie jako składnik świata przedstawionego – jest nie tylko tłem, scenerią dla rozgrywających się wydarzeń, ale również współtworzy znaczenie i sens tekstu. Ze zwrotem topograficznym związana jest także geopoetyka, w Polsce rozwijana przede wszystkim przez dr hab. Elżbietę Rybicką z Uniwersytetu Jagiellońskiego, z którą zresztą mieliśmy okazję wielokrotnie współpracować. Geopoetyka – w najszerszym rozumieniu – opisuje relacje zachodzące między człowiekiem a przestrzenią. Jako orientacja badawcza pyta m.in. o to, w jaki sposób za pomocą tekstu literackiego można skonstruować metaforykę przestrzenną (np. topos arkadii czy motyw edenu) i jak owa metaforyka wpływa na reprezentacje przestrzeni regionalnej. Wspomniany renesans badań nad przestrzenią, który znalazł swoje realizacje w ramach literaturoznawczego zwrotu topograficznego, można uznać za odpowiedź na globalizację, która spowodowała ujednolicenie świata: granice – szczególnie w odniesieniu do zachodniego pogranicza Polski – zaczynają tracić swoją jednoznacznie delimitującą funkcję, ludzie częściej niż kiedykolwiek przemieszczają się do nowych miejsc, znikają dawne przestrzenne bariery. To wszystko powoduje, że niektórzy ludzie niejako w kontrze do globalizacyjnych tendencji zaczynają na nowo definiować swoją tożsamość lokalną, określać swój związek z miejscem, które można osobiście doświadczyć, przeżywać świadomie i identyfikować się z nim. Wszystko to znajduje swoje odzwierciedlenie w literaturze.

Czy mogłaby Pani wyjaśnić znaczenie niektórych pojęć odwołujących się także do zielonogórskiej refleksji badawczej: geografia wyobrażona, polityka miejsca i polityka pamięci, urban studies, relacje centro-peryferyjne, studia postzależnościowe, etnopoetyka?

Nie są to pojęcia, które zostały wypracowane u nas w Pracowni, bowiem funkcjonują one od dekad m.in. w europejskich i amerykańskich badaniach literackich. Wykorzystujemy je do naszych badań nad twórczością lubuską, osadzając to teoretyczne zaplecze w kontekście literatury regionu. Forma wywiadu niesie pewne ograniczenia, w wyniku których dokładne przedstawienie tych pojęć mogłoby okazać się zadaniem karkołomnym. Mogę jednak skrótowo zasygnalizować kwestie z nimi związane. Geografia wyobrażona to pojęcie określające sposób zapisu miejsca przetworzonego przez wyobraźnię pisarza, tworzenie reprezentacji przestrzeni, np. za pomocą symboliki czy metaforyki przestrzennej. Polityka miejsca i polityka pamięci (tak jak i studia postzależnościowe) oznacza zarządzanie wizerunkiem przestrzeni i historii, które może mieć podłoże polityczne i ideologiczne. Zwłaszcza w dobie PRL literatura w mniejszym lub większym stopniu musiała podporządkować się oficjalnej polityce miejsca. Urban studies natomiast to w dosłownym tłumaczeniu „studia miejskie” czy też „badania nad miastem”. W literaturze Ziemi Lubuskiej opisywane są głównie Zielona Góra i Gorzów Wielkopolski, ale również mniejsze miasta, na przykład Żary, Żagań, Bytom Odrzański. Do kwestii, o które pyta Pan w tym miejscu, należą też relacje centro-peryferyjne. Przez dekady to rozróżnienie traktowane było jako wartościująca opozycja, w której – mówiąc w uproszczeniu – to, co centralne, było uważane za lepsze niż to, co peryferyjne. W perspektywie nowego regionalizmu takie ujęcie traci na znaczeniu, peryferie nie muszą być wartościowane negatywnie, nie są miejscem gorszym do tworzenia oryginalnej kultury w stosunku do tego, co się dzieje w centralnych obszarach Polski. Badanie relacji centro-peryferyjnych dotyczy m.in. dynamiki życia literackiego czy też różnic i podobieństw między literaturą związaną z regionem a literaturą uznawaną za ogólnopolską. Ostatnie z wymienionych przez Pana pojęć – etnopoetyka – odnosi się do problematyki m.in. etnosu, narodu, tożsamości narodowej, regionalnej i lokalnej, opisu relacji między swoim i obcym.

Jak oceniłaby Pani projekty o charakterze naukowym, popularnonaukowym i kulturalnym, które zrealizowano w ramach funkcjonowania Pracowni?

Poza indywidualnymi badaniami naukowymi Pracownia realizuje również różnego rodzaju projekty zespołowe poświęcone literaturze regionu (nie tylko lubuskiego). Do nich należy m.in. organizacja konferencji. W 2011 roku we współpracy z Wojewódzką i Miejską Biblioteką Publiczną imienia Cypriana Norwida w Zielonej Górze zorganizowaliśmy konferencję pt. „Miejsce i tożsamość. Literatura lubuska w perspektywie antropologii i poetyki przestrzeni”. Pokłosiem tego spotkania jest monografia naukowa pod tym samym tytułem co hasło konferencyjne. W książce znalazły się artykuły przygotowane na bazie referatów. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Pracownia prowadzi serię wydawniczą „Historia Literatury Pogranicza”, która ukazuje się nakładem Oficyny Wydawniczej Uniwersytetu Zielonogórskiego. Do tej pory w serii ukazało się sześć tomów, a drugi z nich to właśnie monografia pokonferencyjna. Artykuły z dwóch pierwszych tomów są dostępne w formacie PDF na stronie Zielonogórskiej Biblioteki Cyfrowej.
W 2012 roku przygotowaliśmy konferencję „Nowy regionalizm? Badawczy rekonesans i zarys perspektyw”, której problematyka dotyczyła głównie teoretycznych zagadnień związanych z regionalizmem literackim. Odbyła się ona na Uniwersytecie Zielonogórskim, ale wzięli w niej udział badacze z wielu polskich uczelni, m.in. z Wrocławia, Poznania, Słupska, Białegostoku, Krakowa, Katowic, Olsztyna, Gorzowa Wielkopolskiego, a także z dwóch ośrodków zagranicznych: z Uniwersytetu w Poczdamie i Uniwersytetu w Tybindze. Projekt konferencyjny powstał we współpracy z Komitetem Nauk o Literaturze Polskiej Akademii Nauk oraz z Fundacją Współpracy Polsko-Niemieckiej. Natomiast w 2017 roku przy wsparciu Pracowni z inicjatywy mgr Katarzyny Meller-Rebelskiej odbyła się konferencja pod hasłem „Wino w literaturze i kulturze”. Jej głównym organizatorem było Koło Naukowe Doktorantów Literaturoznawców Uniwersytetu Zielonogórskiego, a współorganizatorem Towarzystwo Miłośników Zielonej Góry „Winnica”. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny, gdyż nad winnymi motywami debatowali m.in. literaturoznawcy, kulturoznawcy, muzealnicy i historycy.
W Pracowni zrealizowano dwa projekty naukowe finansowane ze środków Narodowego Centrum Nauki w Krakowie. W projekcie „Regionalizm w badaniach literackich: tradycja i nowe orientacje” (2014-2017), którym kierowała prof. Mikołajczak, brali również udział naukowcy z innych uczelni – m.in. z Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu w Białymstoku, Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Akademii Pomorskiej w Słupsku, Uniwersytetu Jagiellońskiego. Miał on zatem charakter międzyuczelniany i międzyregionalny, a jego efektem jest seria wydawnicza „Nowy regionalizm w badaniach literackich”, publikowana przez krakowskie Towarzystwo Wydawców i Autorów Prac Naukowych Universitas. Projekt przyczynił się z pewnością do popularyzacji kultury regionu, dzięki niemu udało się też nawiązać współpracę z innymi ośrodkami naukowymi w Polsce. Ponadto w latach 2016-2018 kierowałam swoim indywidualnym projektem „Lubuska literatura osadnicza jako narracja założycielska regionu”, również finansowanym przez NCN.
Oprócz działalności badawczej zajmujemy się również projektami o charakterze popularyzatorskim. Do nich należy organizacja konkursów literackich i krytycznoliterackich związanych z Ziemią Lubuską, np. konkurs na wiersz o Zielonej Górze czy też na wawrzynową recenzję (czyli recenzję książek nominowanych do Lubuskich Wawrzynów Literackich). Ponadto dwukrotnie – w 2014 oraz 2018 roku – odbyły się rejsy po Odrze z udziałem regionalnych poetów. Inicjatywy tego typu podejmuje przede wszystkim dr Mirosława Szott, współpracująca w tym celu m.in. z doktoranckimi i studenckimi kołami naukowymi.

Zespół literaturoznawców tworzących Pracownię współpracuje z różnymi instytucjami i organizacjami. W czym przejawia się istota tej współpracy?

Współpracujemy lub współpracowaliśmy m.in. z Pracownią Badań nad Literaturą i Czasopiśmiennictwem Pogranicza w Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wlkp., z Polsko-Niemieckim Instytutem Badawczym w Collegium Polonicum w Słubicach, z Wojewódzką i Miejską Biblioteką Publiczną im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze, ze Stowarzyszeniem Miłośników Zielonej Góry „Winnica”, ze Stowarzyszeniem Jeszcze Żywych Poetów, zielonogórskim Uniwersytetem Trzeciego Wieku, a także z czasopismami takimi jak „Pro Libris” (dział „Zbliżenia”) czy „Filologia Polska” (dział „Regionalia”). Współpraca z innymi podmiotami, organizacjami i jednostkami naukowymi służy prowadzeniu wspólnych badań i projektów popularnonaukowych, umożliwia wymianę doświadczeń i wieloaspektową refleksję nad literaturą i kulturą Ziemi Lubuskiej.

Kim są osoby, które nadają kształt badaniom prowadzonym w Pracowni?

Prof. Małgorzata Mikołajczak – jak już wspominałam – jest pomysłodawczynią Pracowni i jednocześnie kierowniczką Zakładu Teorii Literatury i Krytyki Literackiej IFP UZ. Jest również członkiem Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej Akademii Nauk oraz kierowniczką projektu badawczego „Regionalizm w badaniach literackich. Tradycja i nowe orientacje”. Jest ponadto autorką licznych artykułów dotyczących literatury lubuskiej i regionalizmu literackiego. Natomiast moje zainteresowania badawcze to głównie regionalizm literacki oraz literatura Ziemi Lubuskiej, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki migracyjnej i przesiedleńczej. Jestem autorką książki Lubuska literatura osadnicza jako narracja założycielska regionu.
Kolejną osobą działającą w Pracowni jest dr Mirosława Szott, która interesuje się przede wszystkim lubuską poezją, zajmuje się działalnością krytycznoliteracką oraz popularyzowaniem wiedzy o regionie. Należy do Stowarzyszenia Jeszcze Żywych Poetów oraz do Towarzystwa Miłośników Zielonej Góry „Winnica”. Poza tym, że literaturą zajmuje się naukowo, to również sama jest poetką.
Dr Janusz Łastowiecki pełni funkcję kierownika literackiego w Lubuskim Teatrze. Zajmuje się głównie słuchowiskiem radiowym, w tym także słuchowiskami regionalnymi. Jest autorem nie tylko Stale współpracuje z portalami e-teatr oraz Dziennik Teatralny.
W Pracowni działają także dwie doktorantki, które pod opieką naukową prof. Małgorzaty Mikołajczak przygotowują rozprawy doktorskie poświęcone literaturze regionu: mgr Katarzyna Meller-Rebelska (przygotowuje pracę o wizerunkach Zielonej Góry w literaturze) oraz mgr Katarzyna Krysińska (pisze o kategorii sacrum w lubuskiej poezji).

Czy dokonania Pracowni – według Pani Doktor – mogą pozytywnie oddziaływać na oświatę, np. na upowszechnianie szeroko rozumianej edukacji regionalnej w naszych szkołach?

We współczesnym szkolnictwie program nauczania jest bardzo napięty, nauczycielom często brakuje czasu na jego realizację. Literatura regionalna traktowana jest w sposób marginalny, co nie musi wynikać z negatywnego nastawienia do tej problematyki, ale po prostu z braku czasu na realizację ponadprogramowych tematów. Jako jednostka uczelniana zajmująca się przede wszystkim badaniami naukowymi nie jesteśmy w stanie wpływać na program zajęć szkolnych. Staramy się natomiast zachęcić młodzież do zapoznawania się z literaturą regionu m.in. przez organizację wydarzeń popularyzujących tę literaturę. Warto podkreślić, że Pracownia – z inicjatywy profesor Mikołajczak – promuje prace magisterskie i doktorskie poświęcone literaturze i kulturze Ziemi Lubuskiej. Młodym ludziom na pewno warto polecić inną placówkę, a mianowicie Pedagogiczną Bibliotekę Wojewódzką im. M. Grzegorzewskiej w Zielonej Górze. Na stronie PBW w zakładce „Lubuskie w książce” można zapoznać się z bieżącymi i archiwalnymi publikacjami. Oczywiście zapraszam również na stronę internetową naszej Pracowni, która funkcjonuje pod adresem literatura-lubuska.pl.