Start Zbliżenia Czasopisma społeczne, kulturalne, artystyczne i literackie we współczesnej bibliotece

Czasopisma społeczne, kulturalne, artystyczne i literackie we współczesnej bibliotece

W dniach 8-9 listopada 2017 roku w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze odbyła się konferencja naukowa ph. Czasopisma społeczne, kulturalne, artystyczne i literackie we współczesnej bibliotece. Organizatorzy dwudniowego sympozjum (WiMBP im. C. Norwida w Zielonej Górze, Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego, Komisja Prasoznawcza Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Pracownia Dziennikarstwa Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Zielonogórskiego oraz Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim) zaprosili do dyskursu na temat skali i charakteru zjawiska obecności czasopism społecznych, kulturalnych, literackich, artystycznych z perspektywy komunikacji społecznej i wydawniczej oraz w aspekcie bibliograficznym i prasoznawczym. Jako ważny cel debaty obrano również kwestie związane z tworzeniem, promocją, rozpowszechnianiem i udostępnianiem czasopism przez biblioteki.

Plan merytoryczny spoczął w gestii Rady Programowej w składzie: dr Andrzej Buck, dr Przemysław Bartkowiak i dr Robert Rudiak z WiMBP im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze; dr hab. Jolanta Chwastyk-Kowalczyk, prof. Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach; dr. hab. Małgorzata Czerwińska, prof. Uniwersytetu Zielonogórskiego; ks. dr hab. Andrzej Draguła, prof. Uniwersytetu Szczecińskiego; prof. zw. dr hab. Ignacy Stanisław Fiut z Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie; prof. zw. dr hab. Jerzy Jarowiecki z Komisji Prasoznawczej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie; dr hab. Bożena Koredczuk, prof. Uniwersytetu Wrocławskiego; dr hab. Grzegorz Nieć, prof. Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie; dr hab. Magdalena Rabizo-Birek, prof. Uniwersytetu Rzeszowskiego; prof. zw. dr hab. Elżbieta Skorupska-Raczyńska oraz dr Przemysław Słowiński z Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim; dr hab. Magdalena Steciąg, prof. Uniwersytetu Zielonogórskiego; Elżbieta Stefańczyk ze Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich; prof. Ph. Dr. Jiří Trávníček z Instytutu Literatury Czeskiej Akademii Nauk Republiki Czeskiej; dr Joanna Wawryk z Uniwersytetu Zielonogórskiego; dr hab. Ryszard Zaradny, prof. Uniwersytetu Zielonogórskiego. Nad porządkiem obrad i logistyką czuwał Komitet Organizacyjny: Ewa Mielczarek, Monika Simonjetz, dr Paweł Kalisz, dr Dawid Kotlarek oraz dr Janusz Rećko.

Patronat nad wydarzeniem objęły: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego, Stowarzyszenie Dziennikarzy Lubuskich, „Bibliotekarz”, „Biblioteka Publiczna”, „Bibliotekarz Lubuski”, „Zielonogórskie Studia Bibliotekoznawcze”, serwis biblioteczny Lustro Biblioteki.
Konferencję otworzył dr Andrzej Buck, dyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Zielonej Górze. W słowie wstępnym podkreślił wagę zagadnienia i celowość spotkania, podziękował wszystkim za przybycie. Pierwszego dnia wysłuchano siedmiu wystąpień. Sesję przedpołudniową moderował dr hab. Grzegorz Nieć. Sesję popołudniową – dr hab. Magdalena Rabizo-Birek, która wygłosiła inauguracyjne wystąpienie Przemiany pism literacko-artystycznych „przełomu” na przykładzie kwartalnika literacko-artystycznego „Fraza”. Profesor Uniwersytetu Rzeszowskiego, a jednocześnie redaktor naczelna „Frazy” podkreśliła, że jest to pismo „długiego trwania”, przeznaczone do niespiesznej lektury, które pozostanie, jak książka, jako pewne świadectwo czasu. Zaznaczyła, że w losy większości czasopism wpisana jest niepewność finansowa. Małe zainteresowanie czytelnicze i problemy z dystrybucją przyczyniają się do upadku wartościowych tytułów. Stan, w jakim znajdują się pisma literacko-artystyczne, określiła w metaforycznej formule zbiorowej monografii pod swoją redakcją jako „boom i kryzys” jednocześnie1. Profesor Trávníček przeniósł słuchaczy w realia czeskie. W prezentacji Czeskie czasopisma literackie i ich czytelnicy przedstawił specyfikę czeskich czasopism kulturalnych i literackich, w tym formy ich funkcjonowania w internecie. Odniósł się do wyników badań. Wynika z nich m.in., iż osoby, które nie czytają książek, deklarują lekturę czasopism (2/3 „nieczytelników” książek czyta czasopisma). Łączy się to z fragmentaryzacją czytania, lekturą bez barier, która nie wymaga wygospodarowania większej ilości czasu wolnego. Pierwszą sesję zamknął referat prof. UJK, dr hab. Jolanty Chwastyk-Kowalczyk Emigracyjne czasopisma lietarcko-artysyczne edytowane w Wielkiej Brytanii w XX i XXI wieku. Wśród omawianych tytułów znalazły się: „Oficyna Poetów”, „Pamiętnik Literacki”, „Ekspresje”.
Cykl popołudniowy rozpoczął dr Marcin Krawczuk, zapoznając audytorium z kolekcją czasopism otrzymaną w latach 90. XX wieku przez Bibliotekę Uniwersytecką w Warszawie od Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Podczas prac nad opracowaniem zbioru udało się zidentyfikować tytuły dotychczas nieznane w polskich zasobach, np. „Goreją Wici”, „Ziarnko Prawosławne”. Wszystkie periodyki zostały skatalogowane. Z uwagą spotkał się referat dra Krzysztofa Wasilewskiego z WiMBP im. Zbigniewa Herberta w Gorzowie Wielkopolskim Rola i funkcje czasopism kulturalnych i społecznych wydawanych przez mniejszości narodowe i etniczne oraz społeczności imigranckie. Prelegent przybliżył takie tytuły, jak „Jaskółka Śląska”, „Romana Alma”, „Daily Resistance”, podkreślając ich rolę i funkcje daleko wykraczające poza tradycyjne ramy przypisane temu segmentowi prasy. Budowanie tożsamości, dostarczanie informacji bieżących i historycznych o danej grupie społecznej, nadawanie kierunku, w jakim społeczność ta będzie się asymilowała i integrowała – to tylko niektóre z wiodących aspektów. Popołudniowe obrady zwieńczył temat: Dawne i współczesne czasopisma na rynku wtórnym. Dr hab. Grzegorz Nieć wymienił tytuły periodyków znajdujących się wśród zdominowanego przez książki asortymentu antykwarycznego, wskazał na walory bibliofilskie konkretnych obiektów. Pierwszy dzień konferencji podsumował panel dyskusyjny nt. Czy potrzebne są nam czasopisma literackie?, z udziałem redaktorów naczelnych czasopism literackich. Słowo wprowadzające wygłosiła dr hab. Jolanta Chwastyk-Kowalczyk. Dr hab. Magdalena Rabizo-Birek reprezentowała kwartalnik literacko-artystyczny „Fraza”, ks. dr hab. Andrzej Draguła – pismo społeczno-kulturalne „Więź”, dr Andrzej Buck – lubuskie pismo literacko-kulturalne „Pro Libris”, Ireneusz Krzysztof Szmidt – czasopismo literackie „Pegaz Lubuski”. Ks. dr hab. Andrzej Draguła podkreślił, że instrumentem regulującym wydawanie czasopism stają się finanse. Profesor UR, dr hab. Magdalena Rabizo-Birek w trakcie dyskusji zaapelowała o kompletowanie czasopism, zwłaszcza lokalnych, ponieważ są one unikalnym źródłem informacji, bezcennym świadectwem czasu. W tym obszarze wiodąca jest rola bibliotek. Książnica jest miejscem, w którym takie czasopisma się gromadzi, często digitalizuje i wprowadza do obiegu czytelniczego, umieszczając w bibliotece cyfrowej, poprzez którą mają one szansę znaleźć swojego odbiorcę. Zdarza się, że biblioteki i stowarzyszenia bibliotekarskie są również wydawcami tego typu czasopism. Profesor UP, dr hab. Grzegorz Nieć zasugerował, że wydawanie almanachu, będącego trybuną literacką regionu powinno być ustawowym zadaniem biblioteki.

Drugi dzień konferencji rozpoczął się od warsztatów dziennikarskich dla bibliotekarzy. Praktyczne ćwiczenia prowadziła dr hab. Jolanta Chwastyk-Kowalczyk. Dwugodzinne zajęcia obejmowały problematykę implementacji narzędzi public relations w bibliotece, przestrzeni internetu jako platformy przedsięwzięć budujących relacje z otoczeniem.
Omówione zostały gatunki dziennikarskie wykorzystywane w pracy bibliotekarza (informacyjne, publicystyczne, pograniczne) – z odwołaniem do konkretnych przykładów zamieszczanych na stronach internetowych bibliotek.
O godzinie 10.15 rozpoczęły się prezentacje kolejnych zagadnień. W ramach pierwszej sesji, moderowanej przez dr hab. Bożenę Koredczuk, prof. Uniwersytetu Wrocławskiego, wysłuchano pięciu prelekcji: Czasopisma literaturoznawcze w polskich bibliotekach cyfrowych, repozytoriach i bazach bibliograficznych (Beata Mirkiewicz, Biblioteka Uniwersytetu Zielonogórskiego), „La Revue et Gazette Musicale de Paris” unikalna kolekcja czasopism w zbiorach NFC (Tamara Podgórska-Biniek, Biblioteka-Fonoteka-Fototeka Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina w Warszawie), Od druku do e-booku. Przypadek „Więzi” (ks. dr hab. Andrzej Draguła, prof. US; Uniwersytet Szczeciński), Czasopismo „Kino” jako źródło do badań filmoznawczych i historycznych na przestrzeni ostatnich 50 lat (dr hab. Radosław Domke, Uniwersytet Zielonogórski), „Czas My – czas Ja” – współczesne czasopisma kulturalno-literackie na Warmii i Mazurach (Anita Romulewicz, Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Emilii Sukertowej-Biedrawiny w Olsztynie). W większości wystąpień oraz podczas wypowiedzi podsumowujących podkreślano zjawisko ewolucji czasopism i ich zwrot w kierunku różnorodności. Anita Romulewicz mówiła o czasie „otwarcia”, nowym modelu czasopiśmiennictwa związanego z kulturą, sztuką i literaturą, gdzie doświadczenie spotyka się ze świeżym spojrzeniem, gdzie zachodzą zmiany w obszarach: wydawca – autor, autor – czytelnik, czytelnik – media. Beata Mirkiewicz akcentowała systematycznie rosnącą liczbę czasopism w wersji elektronicznej i postępującą digitalizację zasobów czasopiśmienniczych, także czasopism humanistycznych i społecznych, co koresponduje ze zmianą kanałów komunikacji naukowej. Ks. dr hab. Andrzej Draguła informował, że elektroniczna wersja periodyku „Więź” pozwala przeżyć drugą młodość tekstom publikowanym we wcześniejszy chnumerach wydawanego od 1958 roku tytułu. Nie miałoby to miejsca, gdyby „Więź” eksponowana była tylko na bibliotecznych półkach. Elektroniczna wersja czasopisma aktywizuje czytelników wokół danego tytułu w przestrzeni wirtualnej.
Ostatnią sesję, zorientowaną tematycznie wokół Ziemi Lubuskiej, moderował dr Andrzej Buck z Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze. Mirosława Szott, reprezentująca Bibliotekę Uniwersytetu Zielonogórskiego, omówiła zawartość „Ziemi Lubuskiej” – jednodniówki, której jedyny numer ukazał się w 1955 roku. Czasopismo, powołane do życia z inicjatywy Koła Młodych Literatów, uznane zostało za „jaskółkę” tworzącego się w Zielonej Górze powojennego środowiska literackiego. Historia innych tytułów przywołana została w referatach: Czasopisma kulturalne wydawane w Gorzowie Wlkp. po 1990 roku (dr Krystyna Kamińska), Historia i współczesność „Bibliotekarza Lubuskiego” – pisma zielonogórskiej biblioteki (dr Robert Rudiak, WiMBP im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze). Trzy pierwsze wystąpienia stworzyły wprowadzenie do tematu syntezującego obecność czasopism w bibliotekach. Dr Dawid Kotlarek w prezentacji Periodyki w bibliotecznej rzeczywistości – gromadzenie i czytelnictwo prasy w bibliotekach publicznych południowej części województwa lubuskiego – komunikat z badań zobrazował skalę popularności poszczególnych tytułów, preferencje gatunkowe użytkowników, sposoby gromadzenia i udostępniania czasopism. W bibliotekach południowej części województwa lubuskiego jako najczęściej prenumerowane periodyki o charakterze kulturalnym wskazane zostały czasopisma branżowe: „Poradnik Bibliotekarza”, „Bibliotekarz”, „Biblioteka Publiczna”, „Biblioteka w Szkole”, „Przegląd Biblioteczny”. Drugą grupę stanowiły czasopisma literackie: „Książki”, „Nowe Książki”, „Literatura na Świecie”. Wystąpienia programowe zamknął referat dra Przemysława Bartkowiaka z zielonogórskiej książnicy Czy warto digitalizować? – proces digitalizacji „Gazety Zielonogórskiej” i „Gazety Lubuskiej” z lat 1950-1990 wykonanej przez Wojewódzką i Miejską Bibliotekę Publiczną im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze. Skanowanie pozwoliło na wyłączenie oryginałów popularnego dziennika z obiegu czytelniczego, zabezpieczając roczniki przed zniszczeniem. Jednocześnie, umieszczenie zeskanowanych materiałów w zbiorach Zielonogórskiej Biblioteki Cyfrowej gwarantuje dogodny do nich dostęp szerokiemu gronu zainteresowanych czytelników na obszarze całego kraju i poza jego granicami.

Dwudniowe obrady podsumowała dyskusja. W wypowiedziach akcentowano rolę bibliotek w gromadzeniu i udostępnianiu czasopism, będących często elementem życia kulturalno-literackiego i społecznego, współtworzących tożsamość środowiska i regionu. Podkreślano rosnącą popularność cyfrowych wydań, wskazując funkcjonalność obecności periodyków w bibliotekach cyfrowych i repozytoriach oraz opisów bibliograficznych artykułów w bibliograficznych bazach danych, zwłaszcza z punktu widzenia badacza czy osoby poszukującej wartościowej informacji. Profesor Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, dr hab. Grzegorz Nieć pogratulował w imieniu prelegentów i gości przygotowania konferencji naukowej podejmującej tak ważny temat, docenił dobrą organizację i ciekawy program. Dr Andrzej Buck, dyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze podziękował referentom, gościom i uczestnikom za obecność i aktywny udział w obradach.
Konferencji towarzyszyła wystawa pt. Czasopisma literackie, społeczno-kulturalne i artystyczne w zbiorach Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze. Rekonesans. W gablotach zaprezentowanych zostało około 50 tytułów czasopism ukazujących się od połowy XIX wieku do współczesności, pozostających w zasobach zielonogórskiej książnicy. Zachowują czasadniczy układ chronologiczny, wyeksponowano „Bibliotekę Warszawską”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Bluszcz”, „Ateneum”, „Biesiadę Literacką” i „Kłosy”. Ozdobę wystawy stanowiła „Chimera” wydawana w latach 1901-1907/8 w Warszawie przez Zenona Przesmyckiego (Miriama). Wśród tytułów dwudziestolecia międzywojennego, obok „Tygodnika Ilustrowanego” wydawanego w latach 1859-1939, zaprezentowano „Wiadomości Literackie” (1924-1939). Ważne przełomy historyczne i światopoglądowe egzemplifikowały periodyki wydawane tuż po drugiej wojnie światowej: „Po Prostu”, „Kuźnica”, „Nowiny Literackie”, „Pokolenie”, „Odrodzenie”, również publikowana od 1959 roku „Współczesność”. Czasopisma literacko-społeczne drugiego obiegu reprezentował „Zapis” (1977-1982), a emigracyjne – „Kultura” (1945-1989), redagowana przez Jerzego Giedroycia. Ekspozycję zamknęły czasopisma regionalne, także studenckie. Obok gablot udostępniono zwiedzającym czytniki mikrofilmów, dzięki którym można było zapoznać się z artykułami zamieszczanymi na łamach „Skamandra” i „Wiadomości Literackich”.
Konferencja naukowa Czasopisma społeczne, kulturalne, artystyczne i literackie we współczesnej bibliotece zgromadziła pasjonatów tematu, redaktorów naczelnych wiodących periodyków, badaczy i bibliotekarzy praktyków reprezentujących polskie biblioteki publiczne i akademickie oraz krajowe i zagraniczne ośrodki naukowe. Przedsięwzięcie, w tym korespondująca z problematyką obrad wystawa, cieszyły się dużym zainteresowaniem i pozytywnym odbiorem. Wydarzenie było ważnym akcentem merytorycznym roku jubileuszowego Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze, świętującej 70 lat swojego istnienia.

 


 

1 Boom i kryzys: nowe czasopisma literacko-artystyczne i społeczno-kulturalne w Polsce po roku 1980, red. M. Rabizo-Birek, Rzeszów 2012.

Monika Simonjetz