Start Varia Rzeźba Chłopiec ze źrebięciem sprzed Palmiarni – zarys historii i próba interpretacji

Rzeźba Chłopiec ze źrebięciem sprzed Palmiarni – zarys historii i próba interpretacji

Pomnik chłopca z konikiem od lat 60. XX wieku znajduje się na Winnym Wzgórzu. Mimo że wrósł w krajobraz kulturowy Zielonej Góry, oderwany jest jednak od historycznego kontekstu. Chłopiec ze źrebięciem w latach 30. XX wieku przekazany przez autora dla koszar Wehrmachtu w Krośnie Odrzańskim, gdzie służył jego syn, być może stanowił ukrytą apologię nazizmu1.


Miasto w służbie ideologii

Rzeźba Chłopiec ze źrebięciem obecnie znajdująca się przed zielonogórską Palmiarnią jest pochodzącym z lat 30. XX wieku dziełem berlińskiego rzeźbiarza Hansa Krückeberga (1878-1952). Monument pierwotnie eksponowany był na terenie garnizonu żołnierzy piechoty Wehrmachtu w Krośnie Odrzańskim (Crossen an der Oder), należącym do prowincji brandenburskiej. Po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech konsekwentnie zaczęto łamać postanowienia traktatu wersalskiego dotyczące ograniczeń armii i zbrojeń. W latach 30. XX wieku na terenie obecnego województwa lubuskiego stacjonowało wiele jednostek armii niemieckiej, koszary Wehrmachtu funkcjonowały m.in. w Gorzowie Wlkp., Międzyrzeczu, Kostrzynie n. Odrą czy Sulechowie.
Niemcy tego okresu stały się państwem totalitarnym i policyjnym, kontrolującym wszystkie dziedziny życia. Podobnie jak w całym państwie, także w Krośnie Odrzańskim nastąpił wzrost nacjonalizmu i szowinizmu. W 1933 roku Hitler i nazistowska partia NSDAP cieszyła się poparciem 64% mieszkańców powiatu. W trakcie słynnej „nocy kryształowej” (1938) spalono tutejszą synagogę. Książki uznane za nieprawomyślne publicznie niszczono. Wojsko w Krośnie Odrzańskim było najprawdopodobniej silnie popierane przez miejscową ludność. Wydaje się, że życie całego miasta podporządkowane było funkcji militarnej. W 1939 roku liczba żołnierzy była większa od cywilnych mieszkańców. Nastroje tego okresu barwnie scharakteryzował Jerzy Piotr Majchrzak:

Stare urocze nadodrzańskie Krosno rozbrzmiewało marszowym krokiem podkutych żołnierskich butów i trzaskiem werbli zastępów Hitlerjugend, a cudowne secesyjne wille na byłych winnych stokach tonęły w dekoracjach nazistowskiej propagandy, aby, jak to określił jeden z miejscowych partyjnych bonzów, „tym dekadenckim rupieciom nadać nowy, narodowo-socjalistyczny wymiar”2.

Krośnieński batalion zmotoryzowany wchodził w skład sił 10. Armii „Południe”, która 1 września 1939 roku uderzyła na Polskę.

W poszukiwaniu autora rzeźby

Wiele wskazuje na to, że Chłopiec ze źrebięciem Hansa Krückeberga jest przykładem sztuki narodowosocjalistycznej III Rzeszy i w pierwotnym miejscu ekspozycji pełnił funkcje propagandowe. Teza ta pojawiała się niejednokrotnie na łamach lokalnej prasy. Warto podkreślić, że na terenie obecnego woj. lubuskiego można znaleźć wiele często niepozornych przykładów twórczości tego kręgu (np. wizerunek kosiarza z Kalska, pow. międzyrzecki). Niejasności budzi nie tylko kontekst historyczny rzeźby, ale sprawa jej autora. Dzieło błędnie przypisano Josefowi Thorakowi (1889-1952), jednemu z głównych rzeźbiarzy III Rzeszy, który wyznaczył kierunek rozwoju sztuce narodowosocjalistycznej. Pomyłka (powielana przez wydawnictwa popularne i strony internetowe) wzięła się m.in. za sprawą podobnego motywu w twórczości – serii przedstawiającej człowieka i konia. Dzieła tego popularnego rzeźbiarza znajdują się także na ziemiach polskich: w Ustce (Umierający wojownik, 1922) oraz w Zaskoczynie k. Gdańska (w 2008 zidentyfikowano tam posąg Macierzyństwo z 1942). Rzeźby Thoraka, monumentalne i patetyczne, noszące znamiona nowatorskich kierunków, ekspresjonizmu i modernizmu, stylistycznie nieco odbiegają jednak od zrównoważonego i utrzymanego w konwencji klasycznej Chłopca ze źrebięciem. Poszukując źródeł
z epoki, o pomniku wspomina czasopismo „Crossener Kreiskalender”(1942), według którego twórcą dzieła Chłopiec ze źrebięciem („Knabe mit Fohlen”) był berliński rzeźbiarz Krückeberg, który pozostawił również swoją sygnaturę w podstawie pomnika. Hans Krückeberg (1878-1952) urodził się w Treuenbrietzen w prowincji brandenburskiej. Był absolwentem Akademii Sztuki w Berlinie. Krückeberg należał do starszego pokolenia rzeźbiarzy, tworzącego w bardziej tradycyjnym duchu niż czołowi przedstawiciele nurtu sztuki III Rzeszy – wspomniany już Thorak i Arno Breker (1900-1991). Jednak, jak wskazują przykłady, nawet nieco starsi rzeźbiarze zawodowo czynni po 1933 roku, pozostając w dotychczasowej stylistyce, w jakiś sposób starali dostosowywać się do aktualnie panujących tendencji.

Miejsce ekspozycji – koszary Wehrmachtu w Krośnie Odrzańskim

Rzeźba pierwotnie znajdowała się na terenie garnizonu żołnierzy piechoty Wehrmachtu w Krośnie Odrzańskim. Obszerny, nowoczesny kompleks powstał w latach 30. XX wieku (już w okresie nazistowskim) przy ówczesnej ulicy Adolf Hitler-Straße (wcześniej była to ul. Szpitalna – „Krankenhausweg”, nową nazwę nadano dla podkreślenia rangi miejsca po powstaniu koszar; obecnie jest to ul. Piastów). Autor Chłopca ze źrebięciem był ojcem jednego z pierwszych młodych poruczników piechoty, którzy w 1934 roku znaleźli się w garnizonie. Porucznik ten był adiutantem lub ordynansem oficera ówczesnego dowódcy batalionu i późniejszego generała majora von Geyso,
który w 1934 roku objął nowe garnizonowe miasto odrzańskie. Rzeźba stała dokładnie przy wejściu do nowych koszar piechoty (Infanterie Kaserne), pomiędzy bramą główną a obszernym placem.

W kręgu sztuki propagandowej III Rzeszy


Chłopca ze źrebięciem prawdopodobnie można zaliczyć do kręgu sztuki nazistowskiej III Rzeszy. Twórczość artystyczną powiązano z hitlerowskim systemem propagandy i podporządkowano systemowi. Rozpoczęto procedury włączania oraz adaptowania tradycji kulturowych w oficjalny kanon nazizmu. Sztuki plastyczne miały uwzględniać potrzeby państwa, podkreślać odrębność i wyższość narodu, rasy niemieckiej. Wykluczono odchodzące od realizmu nurty artystyczne, które nazwano sztuką zwyrodniałą. Opracowana oficjalna estetyka III Rzeszy skupiała się wokół wybranych wzorców, czerpanych z klasyki greckiej i niemieckiej tradycji. Całą sztukę niemiecką tego okresu charakteryzowały silne tendencje klasyczne. Sam Hitler uważał kulturę grecką za kulturową kolebkę Aryjczyków, spokrewnionych ze starożytnymi Hellenami. Obowiązujący kanon miał więc łączyć w sobie tendencje antykizujące oraz germańsko-nordyckie ideały nazizmu. W sztuce dominować miały silne, młode i atletycznie zbudowane postacie, których sylwetki odpowiadały normom przynależności do tzw. rasy nordyckiej.

Aryjczyk w konwencji klasycznej

Analizując poszczególne elementy rzeźby, można uznać, że spełniają one wyznaczniki sztuki propagandowej III Rzeszy. Grupa wykonana z brązu wiernie odtwarza rzeczywistość, utrzymana jest w akceptowanej przez oficjalną estetykę konwencji klasycznej. Przedstawia nagiego chłopca próbującego ujarzmić źrebię. Chłopiec chce opanować zwierzę, trzymając je za szyję. Ofensywny gest młodzieńca próbuje przełamać młody konik, co sugeruje jego postawa obronna. Harmonijnie zbudowana sylwetka chłopca odpowiada pożądanym wzorcom budowy fizycznej. Tematyka dzieła wpisuje się w nazistowski kult ciała, zdrowia i sprawności fizycznej, przydatnej na wypadek wojny. Zgodnie z narodowosocjalistyczną estetyką nagość uosabiała abstrakcyjną i wyidealizowaną wizję ciała i rasy.
Przedstawienie młodego chłopca i młodego zwierzęcia dodatkowo można interpretować jako wskazanie na rodzące się dopiero źródło wielkości, która wymaga kształtowania, rozwoju i kontroli państwa. Pełni więc funkcję propagandowo-dydaktyczną, zwłaszcza dla młodego pokolenia. Dość czytelny przekaz ideologiczny rzeźby wzmacnia dodatkowo fakt, że była eksponowana w sąsiedztwie koszar szkolących żołnierzy Wehrmachtu, u progu wybuchu II wojny światowej. Znamienny jest także gest autora, ojca młodego porucznika, przekazującego swoje dzieło na użytek państwa i armii. Rzeźba nie mogła też pełnić funkcji ściśle estetycznej z uwagi na ograniczony dostęp do koszar.

Germańska symbolika

Dzięki przyjętej pozie, otoczeniu lub symbolicznym atrybutom rzeźba III Rzeszy była nośnikiem ukrytych treści. Chłopca ze źrebięciem można również interpretować na płaszczyźnie alegorycznej. Nieprzypadkowy wydaje się wybór konia, zwierzęcia będącego częstym motywem w sztuce od czasów antycznych, wykorzystywanego także w twórczości nazistowskiej. Jego przedstawieniu zawsze przypisywano funkcję upamiętniającą, stał się nieodłącznym atrybutem władców, bohaterów i wojowników. Motyw konia posiada bogatą tradycję kulturową jako symbol wojny, triumfu, energii fizycznej, sił żywotnych, wytrwałości, bohaterstwa i wolności. Ponadto przywodzi na myśl mitologię germańską i germańskich wojowników, także popularnych w sztuce niemieckiej tego okresu. Wojownicze i dynamiczne germańskie ideały propagował także przywódca oddziałów SS, Heinrich Himmler. Przedstawiona scena może być interpretowana również jako inicjacja w wiek męski przyszłego wojownika, który próbuje oswoić swojego rumaka. Wybór tego atrybutu wydaje się więc nieprzypadkowy, w pełni koresponduje z miejscem wystawienia rzeźby i ówczesnymi tendencjami. Także Hitler traktował służbę wojskową jako etap przekształcenia chłopca w mężczyznę.

Hodowla nadczłowieka?

Przyjętą pozę i gesty prawdopodobnie można odczytać w duchu ideologii III Rzeszy, gdyż przywołuje konteksty kulturowe charakterystyczne dla tego okresu. Już sama zewnętrzna forma rzeźby wykazuje pokrewieństwo z nazistowskim witalizmem. Sięgając głębiej do prawdopodobnych kontekstów kulturowych, tematyka rzeźby przywodzi na myśl twórczość Fryderyka Nietzschego, która została wykorzystana jako jeden z głównych składników ideologii hitlerowskiej, stała się także wyraźnym źródłem inspiracji autora Mein Kampf. Nazizm przekształcił w swoje hasła wiele z jego aforyzmów. Motyw siły, ujarzmiania, poskramiania, podporządkowywania, toczenia boju i zapasów bardzo często występuje w piśmiennictwie tego niemieckiego filozofa.
Nietzsche wielokrotnie przywołuje wizję wielkiej jednostki (tzw. nadczłowieka) ujarzmiającej własne słabości. Posługuje się alegorią życia jako boju, wymagającego „panowania nad namiętnościami”, „gimnastyki woli” oraz „przymnażania sił”. Militarystycznym nastrojom ideologów nazizmu odpowiadał Nietzsche, posługujący się hasłem „woli mocy” krytyk bierności i dekadencji.

Wyraz ekspansji III Rzeszy?

Jak już wspomniano, niemieckim filozofem wyraźnie inspirował się sam autor Mein Kampf. Niektóre motywy tam zawarte wykazują pewne podobieństwo z tematyką rzeźby. Adolf Hitler w swoim propagandowym dziele wyłożył rasistowskie i szowinistyczne tezy doktryny nazistowskiej. Głosił wyższość tzw. rasy nordyckiej – aryjskiej. Najwyższy procent krwi aryjskiej mieli posiadać Niemcy będący „narodem panów”, stworzeni do rządzenia światem, zdobywania tzw. „przestrzeni życiowej” (Lebensraum). Tylko Aryjczycy rzekomo byli zdolni do budowy wyższej kultury, wymagającej narzędzi i inwentarza. Ujarzmili więc inne narody i podporządkowali swojej woli. Kolejnym etapem było oswojenie zwierząt – dotychczas wykonywanie niewolniczej pracy miało być tylko domeną „niższej rasy” – „najpierw przed pługiem szedł niewolnik, po nim dopiero koń”. Tematyka rzeźby może więc symbolizować kolejny etap podporządkowywania świata przez Niemców – potomków Aryjczyków, zdobywania „przestrzeni życiowej”. Hipoteza wydaje się tym bardziej prawdopodobna z uwagi na miejsce ekspozycji monumentu. Według samego Hitlera armia była najwyższą szkołą narodowego kształcenia, różnymi środkami miała umacniać przekonanie o własnej sile i niezwyciężoności narodu.
Chłopiec ze źrebięciem ze względu na tematykę, formę, konteksty kulturowe, przeznaczenie, miejsce ekspozycji oraz wymowę prawdopodobnie wpisuje się w krąg sztuki narodowosocjalistycznej III Rzeszy. Nasuwa się zwłaszcza kontekst historyczny dzieła powstałego w atmosferze kultu państwa i armii, propagującego wartości charakterystyczne dla Niemiec pretendujących do hegemonii w Europie. Przekaz ideologiczny odpowiada militarystycznym tendencjom oraz planowanej ekspansjonistycznej polityce Rzeszy. Rzeźbę prawdopodobnie można więc uznać za symboliczną apologię nazizmu, ideologii popieranej przez zmilitaryzowaną, skoszarowaną i zindoktryzowaną większość mieszkańców miasta i prowincji brandenburskiej. Jak wskazuje regionalista Zbigniew Czarnuch, obywatele Niemiec tego okresu ulegali propagandzie i byli skłonni zaakceptować politykę III Rzeszy, ponadto istniała długa tradycja angażowania się artystów na rzecz państwa. Dzieło z pewnością jest także zgodne z oficjalną estetyką III Rzeszy, mieszcząc się w obowiązującym kanonie grecko-germańskim. Rzeźba wkomponowała się w krajobraz koszar, stając się ich integralną częścią. Charakter, przekaz, możliwe skojarzenia współbrzmiały z miejscem ekspozycji, odpowiadały ich funkcji.

Pomnik na Wzgórzu Winnym w Zielonej Górze

W latach 60. XX wieku za sprawą przedstawicieli ówczesnych władz nowym miejscem ekspozycji rzeźby Chłopiec ze źrebięciem Hansa Krückeberga stało się Wzgórze Winne w Zielonej Górze, stolicy ówczesnego województwa zielonogórskiego. Pomnik chłopca z konikiem zaadaptowano w krajobraz Palmiarni – usytuowany został on na schodach prowadzących na szczyt Wzgórza Winnego od strony ul. Wrocławskiej. Rzeźba wpisała się w krajobraz kulturowy Parku Winnego, urastając do roli nieformalnego symbolu Zielonej Góry. Funkcjonujące tu założenia pomnikowe korespondują z terenem zieleni miejskiej, podkreślając jej funkcję rekreacyjno-estetyczną.
Wszystkie elementy krajobrazu kulturowego Parku Winnego współtworzą specyficzny klimat Zielonej Góry, duch miejsca – genius loci winnego grodu.
Rzeźba Chłopiec ze źrebięciem Hansa Krückeberga funkcjonowała w dwóch odmiennych krajobrazach kulturowych. Dokonano wpisania tego działa sztuki w nową przestrzeń historyczną, o odmiennym charakterze i klimacie. W pewnym sensie doprowadzono do adaptacji poniemieckiego dziedzictwa kulturowego. Zmiana miejsca ekspozycji, odcięcie od historycznego kontekstu w połączeniu ze zmianą składu narodowościowego regionu oraz odmiennymi warunkami historycznymi wpłynęły na inne postrzeganie rzeźby. Nowa koniunktura przyniosła za sobą zmianę funkcji dzieła sztuki – z pierwotnie ideologicznej (propagandowej) na funkcję czysto estetyczną (wzbogacenie krajobrazu, nowy punkt orientacyjny w mieście). W Krośnie Odrzańskim była związana z militarnymi tradycjami miasta, w Zielonej Górze zaś wpisała się w krajobraz Palmiarni i tradycji winiarskich. Większość mieszkańców Zielonej Góry nie identyfikuje pomnika ze sztuką narodowosocjalistyczną. Nawet poinformowani na łamach lokalnej publicystyki odbiorcy postrzegają dzieło przede wszystkim jako autonomiczne i osadzone w lokalności. Oswojony krajobraz Palmiarni z rzeźbą chłopca z konikiem stał się pożądanym miejscem rodzinnych fotografii, atrakcją turystyczną. Rekreacyjny, służący wypoczynkowi i rozrywce teren narzucił nowe postrzeganie rzeźby, które spowodowało przypisywanie jej ludycznego, wręcz sielankowego charakteru (motyw ujarzmiania w zbiorowym odbiorze funkcjonuje jako motyw zabawy). Odczucia takie utrwalają ukazujące się wydawnictwa popularne, przewodniki, informatory, artykuły publicystyczne itp. W powszechnym odczuciu wszystkie elementy krajobrazu kulturowego Palmiarni pozostają w logicznym związku i są efektem planowego działania, współtworzą także tożsamość historyczną mieszkańców miasta. Patrząc z perspektywy czasu na dzieje rzeźby Chłopiec ze źrebięciem Hansa Krückeberga, można stwierdzić, że jest ona odzwierciedleniem trudnej historii regionu i losów poniemieckiego dziedzictwa, często przekształcanego, adaptowanego i eksponowanego w nowym kontekście.

Źródła ilustracji: pocztówki (l. 30 XX w.) z kolekcji Jarosława Kreciuka oraz współczesne fotografie wykonane przez autorkę.


1 Rozszerzona wersja artykułu została wydana w zbiorowej publikacji pt. Ziemia Lubuska. Dziedzictwo kulturowe i tożsamość regionu w perspektywie powojennego siedemdziesięciolecia, red. T. Nodzyński i M. Tureczek, Zielona Góra – Gorzów Wielkopolski 2015, s. 131-144.
2 J. P. Majchrzak, Brama (Krosno Odrzańskie ongiś), Krosno Odrzańskie 1995, s. 65.

 

 

Magdalena Kulczyk