Start Varia Przyczynek do historii Sediny na przestrzeni dziejów z punktu widzenia historii sztuki/ Beitrag zur Geschichte Sedinas aus der Sicht der Kunstgeschichte

Przyczynek do historii Sediny na przestrzeni dziejów z punktu widzenia historii sztuki/ Beitrag zur Geschichte Sedinas aus der Sicht der Kunstgeschichte

Sedina (z łac. sedinum – godny naśladowania, wzorcowy, idealny w swojej dziedzinie) stanowiła nie tylko alegorię miasta Szczecin od X w., choć z tym faktem kojarzona jest najczęściej.

Uosabiając najwyższą cnotę – rozumianą w sensie starożytnym, jako areté, ów cel do osiągnięcia sam w sobie – inspirowała wielu mistrzów sztuk plastycznych na przestrzeni dziejów. Idea celu do osiągnięcia samego w sobie, który dopiero wieleset lat później, pod koniec XVIII w., Kant opisał jako idee rzeczy samych w sobie (das Ding an sich), jako elementów świata niemożliwych do poznania rozumem ludzkim – ów kantowski Verstand – powodowała u artystów mniej skoncentrowanych na filozofi cznej precyzji opisu procesu poznania, a bardziej oddanych estetycznej wirtuozerii operowanym przez nich medium, swoisty punkt odniesienia przy wizualizowaniu symboli i mitów ważnych dla ludzkości na przestrzeni dziejów.

Postać Sediny odnaleźć można na wielu dziełach sztuki minionych epok. Jej charakterystyczna twarz, ubiór i postura wpisały się w ikonosferę kultury Zachodu nie tylko w archetypicznej pozie na łodzi w otoczeniu symbolicznych postaci i przedmiotów – to ujęcie jest jednak najszerzej rozpowszechnionym. W tej wersji Sedina prezentowana jest jako postawna, silna kobieta, dzierżąca na swym ramieniu saling masztu owinięty żaglem, a prawą ręką opierająca się o kotwicę. Siedzący na dziobie grecki bóg kupców – Hermes – wspomagany jest przez mocarnego Herkulesa, posytuowanego na bakburcie przy rufie, kierującego sterującą łodzią syreną. Przy prawej burcie wynurza się piękna naga nimfa, wprowadzająca element napięcia seksualnego w relację zwrotną pierwiastka męskiego i żeńskiego, podkreślony tu dodatkowo poprzez zbudowaną przestrzennie na zasadzie wertykalnej piramidę naga nimfa – półnagi Hermes – odziana Sedina. Dodatkowo z wypływającej spod rzeźby wody „wyskakiwały” posągowe ryby; pierwiastek ichtiologiczny wprowadza notabene bezpośrednio w sferę symboliki chrześcijańskiej. Choć ta poza, uwieczniona w najpopularniejszej wersji w szczecińskim pomniku, znana jest najszerzej, nie jest to jedyna forma jej przedstawiania. Osoba Sediny, jej otoczenie, a tym samym wymiar metaprzekazu, poddawany był na przestrzeni dziejów niestannym modyfikacjom. Uznać należy, że wieloznaczność przekazu związanego z postacią Sediny związana jest z faktem, iż po dzień dzisiejszy sposób jej przedstawiania jest dynamiczny w czasie, i do dziś jej wizerunek nie został ostatecznie ustabilizowany.

Sfera biblijna towarzyszy kulturze Zachodu od około dwóch tysięcy lat. Włączenie Sediny w ten obszar kulturowy widoczne jest choćby w reliefie Lorenzo Ghibertiego, którego powstanie przypada na połowę XV w. Umieszcza on postać Sediny w centrum wydarzeń biblijnych z księgi Genesis. Stworzenie Adama i Ewy, popełnienie grzechu pierworodnego i wypędzenie z raju pierwszej pary ludzkich mieszkańców ziemi otacza postać Najwyższego w poważnej rozmowie z Sediną, uosabiającą w tym kontekście nie tylko płytką – z tej perspektywy – areté, ale wręcz brzemię całego świata widzialnego i dającego się ogarnąć ułomnym, ludzkim rozumem. Rozum ten, reprezentowany przez grupę czterech cherubinów otaczających Sedinę niczym apostołowie – tutaj zredukowani o symboliczne dwie trzecie – skontekstualizowany jest tutaj w wymiarze metafizycznym z elementami głębokiej duchowości, wyposażając Sedinę w przymioty o charakterze boskim.
Kontekst ten nie jest Sedinie obcy. Jego obecność w ikonografii wynika z jej roli w obszarze wierzeń europejskich w minionych wiekach od późnego średniowiecza po wczesną nowoczesność.

Sedina zajmowała poczesne miejsce w panteonie pomorskich bóstw z kręgu Trygława (Trzygłowa), którego kult sięgał w okresie apogeum od Europy Północnej aż po Bałkany. Świadczą o tym chociażby wykopane wizerunki bóstwa Trzygłowa Chorwatów w Dalmacji czy boga Trzygłowa Chorutan w Silberberg. W kulcie tym Sedina najczęściej występowała w formie Czworogłowa, połączonego ze św. Igorem. Jej postać pojawia się również w towarzystwie bóstw innych regionów i epok. W ten sposób Sedina nie tylko zazębia swoją rolę duchową z zasięgiem kultu Trygława na osi Północ–Południe, ale przecina ją na linii Wschód–Zachód, stając się postacią wielowymiarową. Trzygłowym i jednoczesnym trzyosobowym bogiem czasu był przecież choćby irański bóg Zurwan (Zerwan). Miał on dwóch synów – dobrego Ahurę i złego Arymana. Odpowiada to dotyczącym słowiańskiego Trzygłowa zapiskom kronikarzy: każda z trzech osób-głów odpowiadała kolejno za niebo (Zurwan), ziemię (Ahura) i piekło (Aryman). W ten sposób Sedina funkcjonuje w roli swoistego barometru duchowości Zachodu – a więc Europy na styku chrześcijaństwa, islamu i judaizmu. Ale sięgając w sferę duchowości Wschodu wykazuje wiele cech zbieżnych również z buddyzmem i hinduizmem. W ten sposób postać Sediny nie tyle wyraża polityczny kontekst duchowości współczesnego człowieka – sytuujący się w sferze konfl iktu chrześcijaństwa, islamu i judaizmu poprzez polityczne sfery wpływów państw, w których te religie są najpopularniejsze; ale raczej Sedina powinna być traktowana jako wyznacznik postnowoczesnego świata, którego cechami wyróżniającymi jest symbioza kultury Zachodu i duchowości Wschodu. Indywidualizm historycznej postaci Sediny współgra harmonijnie z wyrażanymi przez jej symboliczne znaczenie potrzebami wspólnotowymi, społecznymi oraz tożsamościowymi zbiorowości w większych skupiskach ludzkich dzisiejszego zglobalizowanego świata.

Z historycznego punktu widzenia obecność Sediny w środowisku boskim wykazuje wiele tropów. Już w starożytności była zrównywana z bogiem Apollem. Świadczy o tym choćby zachowana do dziś statua tego Apolla- -Sediny (tu w wersji italianistycznej Apollona- -Sedyna: Apollino-Sedin) autorstwa Rafaela. To ujęcie wykazuje kilka bardzo ciekawych rozwiązań wariantowych, przewijających się w ikonografi i sedinologicznej w charakterze fakultatywnym. Oto Sedina przybiera postać mężczyzny – jakby dla podkreślenia podstawowych przymiotów, kojarzących się z jej/jego postacią: wzoru do naśladowania, przewodnika duchowego, przywódcy wspólnoty. Z uwagi na fakt, że funkcje te w społecznościach tradycyjnych przypadały głównie mężczyznom, sam fakt powiązania postaci Sediny z takimi przymiotami zasługuje na uwagę, określając walory tej postaci jako wyjątkowe, podkreślające mianowicie pionierską rolę tej bogini w dyskursie emancypacyjnym. Prekursorskie oddziaływanie Sediny na tym polu wymaga osobnego opracowania, pozostającego obecnie w sferze niedoborów nauk sedinologicznych w ogóle, a sedinofeministycznych w szczególności.

Alegoryczność Sediny wykraczała daleko poza sferę biblijną, bardzo bliską – jak cała przestrzeń sacrum – człowiekowi zarówno w średniowieczu, jak i w okresie renesansu, wykraczając poza panteon starożytnych bogów. Również w świecie przyrody, uosabiającej „wszelkie rzeczy widzialne i niewidzialne”, by zaczerpnąć z kulturowo-filozofi cznej tradycji Erazma z Rotterdamu, Sedina wytyczała kierunki i prądy myślowe kolejnych epok, sięgając możliwości artystycznych wyobrażeń. I tak sam Sandro Botticelli przedstawił Sedinę, powstającą z piany morskiej w muszli. Obraz ten od XVII w. w wyniku błędnej oceny przedstawionej postaci, dokonanej przez Jana Heweliusza, potocznie zwany jest „narodzinami Wenus”. Sedina jest tu przedstawiona jako piękna młoda kobieta o arystokratycznych cechach. Jakkolwiek atrybuty kobiecości – piękno twarzy i powab ciała, młodość o cechach jednoznacznej przestrogi eros et vanitas – pozostaną cechami charakterystycznymi dla tej alegorycznej postaci, o tyle przedstawienie Botticellego niesie w sobie niezwykły ładunek uczuciowy. Jest on osiągnięty niezwykle prostym, ale uderzającym gestem – ruchem opuszczenia jednej ręki: tej, którą w większości przedstawień Sedina dzierży saling masztu. Renesansowy artysta tą jedną zmianą wprowadza w obraz nastrój zadumy przy jednoczesnej refleksji natury fizycznej. Oto Sedina jest nazbyt zmęczona, by dźwigać brzemię metaforycznego drzewca – kierunku, w którym poruszać ma się tzw. grupa Sediny. Opuszczając ramię bogini, Botticelli dokonuje aktu liberalizacji alegorii – być może pierwszego w dziejach malarstwa białego człowieka w ogóle. Sedina Botticellego uwalnia się w ten sposób od swego mitu, stając się człowiekiem: ze swymi słabościami, uczuciami, nastrojem chwili. W ten sposób historia Sediny zatacza koło: od postaci historycznej, poprzez wyniesienie w sferę boską, aż po umowne „uczłowieczenie” postaci w sferze ikonicznej.

Trudno nie oprzeć się wrażeniu, obecnemu w codzienności Szczecina na przestrzeni dziejów, że Sedina towarzyszy długofalowo historii miasta w sposób fizyczny i alegoryczny zarazem. Na przestrzeni tysiąca lat jej postać w pewnych okresach pojawia się – czy to w miejscach kultu, na obrazach, w formie świeckiego pomnika w przestrzeni publicznej czy w debacie kulturotwórczej – w innych zaś wydaje się znikać. Jej „uczłowieczenie” – czy też „unaocznienie” – w kulturowym dyskursie tego ośrodka miejskiego wskazuje na etapy, w których Szczecin w akurat mniejszym lub też większym stopniu postrzegał i dyskutował swoją tożsamość. W obecnej chwili następuje kolejny wzrost tej tendencji. Abstrahując od faktu, iż zwrot „uczłowieczenie” w odniesieniu do tej postaci brzmi szczególnie przewrotnie, zważywszy, iż Sedina – żona słynnego pomorskiego rozbójnika morskiego Wyszaka – żyła przecież naprawdę.
Bartosz Wójcik


Sedina (lat. sedinum – das Nachahmenswerte, Musterhafte, auf seinem Gebiet Ideale) war nicht nur eine Allegorie der Stadt Szczecin seit dem 10. Jahrhundert, obwohl sie damit am häufigsten assoziiert wird.

Als Personifizierung der höchsten Tugend – im antiken Sinne, als areté, jenem Selbstzweck – inspirierte sie viele Meister der bildenden Künste im Verlaufe der Geschichte. Die Idee eines Selbstzweckes, die erst viele Jahrhunderte später, gegen Ende des 18. Jahrhunderts, von Kant als Idee vom Ding an sich beschrieben wurde, als für den menschlichen Verstand nichterkennbarer Teil der Welt, führte bei Künstlern, die weniger Wert auf die philosophische Präzision bei der Beschreibung des Erkenntnisprozesses legten, als auf ästhetische Virtuosität an dem von ihnen verwendeten Medium, zu einem eigenartigen Bezugspunkt bei der Visualisierung der für die Menschheit wichtigen Symbole und Mythen im Laufe der Geschichte.

Die Gestalt der Sedina kann man in vielen Kunstwerken vergangener Epochen wiederfinden. Ihr charakteristisches Gesicht, Kleidung und Statur haben sich in die Bilderwelt der Kultur des Westens eingeschrieben, und das nicht nur in ihrer archetypischen Pose auf einem Boot umgeben von Symbolfiguren und –gegenständen, wenngleich diese Darstellung die meistverbreitete ist. In dieser Ausführung wird Sedina als stattliches, kräftiges Weib dargestellt, das eine in ein Segel gewickelte Saling auf der Schulter trägt, während sich die rechte Hand auf einen Anker stützt. Auf dem Bug sitzt Hermes, der griechische Gott der Kaufleute, unterstützt vom mächtigen Herkules, der backbord am Heck sitzend, die Sirene führt, die das Boot lenkt. Steuerbord taucht eine schöne nackte Nymphe empor, die ein Element sexueller Spannung in die Mann–Frau–Wechselbeziehung einführt, das hier zusätzlich durch die räumlich konstruierte, vertikale Pyramide aus nackter Nymphe, Hermes, und bekleideter Sedina verstärkt wird. Zusätzlich „sprangen” aus dem unter der Figur herausfließenden Wasser majestätische Fische heraus; dieses ichthyologische Moment leitet übrigens unmittelbar zur christlichen Symbolik über. Obwohl diese Pose, die in ihrer berühmtesten Ausprägung im Stettiner Denkmal verewigt wurde, die bekannteste, ist sie nicht die einzige Form der Darstellung.

Die Person der Sedina, ihre Umgebung und damit zugleich die Dimension der Metaüberlieferung waren im Verlauf der Geschichte ständigen Modifikationen unterworfen. Man muss annehmen, dass die Vieldeutigkeit der mit der Gestalt der Sedina verbundenen Überlieferungen daher rührt, dass die Art und Weise ihrer Darstellung bis zum heutigen Tag dem Wandel der Zeit unterlag und ihr Bild bis heute nicht endgültig festgeschrieben ist.

Die biblische Welt begleitet die westliche Kultur seit zirka zweitausend Jahren. Die Einbettung Sedinas in diesen kulturellen Kontext wird beispielsweise im Relief von Lorenzo Ghiberti sichtbar, dessen Entstehung in die Mitte des 15. Jahrhunderts fällt. Es positioniert die Sedina–Gestalt im Zentrum der biblischen Ereignisse des Buches Genesis. Die Schöpfung Adams und Evas, der Sündenfall und die Vertreibung aus dem Paradies des ersten Menschenpaares auf Erden umhüllt die Gestalt des Allermächtigen in ernster Unterredung mit Sedina, die in diesem Kontext nicht eine – aus dieser Perspektive – flachen areté, sondern geradezu die Last der ganzen sichtbaren Welt personifi ziert, die sich vom unvollkommenen, menschlichen Verstand einhüllen lässt. Dieser Verstand, repräsentiert durch die Gruppe der vier Cherubim, die Sedina wie Apostel umgeben – hier um symbolische zwei Drittel reduziert –, ist hier in eine metaphysische Dimension mit Elementen tiefer Geistlichkeit eingebettet, die Sedina mit göttlichen Tugenden ausstatten.

Dieser Kontext ist Sedina nicht fremd. Seine Präsenz in der Ikonographie entspringt ihrer Rolle in verschiedenen europäischer Glaubensrichtungen in vergangenen Jahrhunderten vom späten Mittelalter bis hin zur frühen Moderne.

Sedina nahm einen wichtigen Platz im Pantheon pommeranischer Gottheiten aus dem Kreise des Triglaw (der Dreiköpfige) ein, dessen Kult während zu seiner Blütezeit von Nordeuropa bis zum Balkan reichte. Davon zeugen zum Beispiel die Ausgrabungen von Abbildungen der Gottheit des Dreiköpfigen in Kroation (Dalmatien) oder des Gottes Triglaw der Karantanen in Silberberg. In diesem Kult zeigte sich Sedina meist in Form einer Vierköpfigen, verbunden mit dem Heiligen Igor. Ihre Gestalt taucht auch in Gesellschaft von Gottheiten anderer Regionen und Epochen auf. Auf diese Weise verknüpft Sedina nicht nur ihre geistliche Rolle mit dem Bereich des Triglaw–Kultes auf der Nord–Süd– Achse, sondern wird, indem sie diese auf einer Ost–West–Linie kreuzt, zu einer vieldimensionalen Gestalt. Ein dreiköpfiger und zugleich Dreipersonengott dieser Zeit war nämlich z.B. der iranische Gott Zurvan. Dieser hatte zwei Söhne – den guten Ahura und den bösen Ahriman. Das entspricht den Aufzeichnungen von Chronisten über den slawischen Triglaw: Jede der drei Personen–Köpfe war der Reihe nach für Himmel (Zurvan), Erde (Ahura) und Hölle (Ahriman) zuständig. Auf diese Weise fungiert Sedina als eigentümliches Barometer einer westlichen Geistigkeit – und also eines Europas am Schnittpunkt mit dem Christentum, dem Islam und dem Judentum. Indem sie aber in die geistige Sphäre des Ostens hineinreicht, weist sie auch viele mit dem Buddhismus und Hinduismus übereinstimmende Eigenschaften auf. So ist die Gestalt der Sendina nicht so sehr Ausdruck politischer Zusammenhänge gegenwärtiger Geistigkeit des Menschen, die in der Konfliktwelt von Christentum, Islam und Judentum durch den politischen Einfluss von Staaten relevant sind, in denen diese Religionen am stärksten sind; vielmehr sollten wir Sedina zum Maßstab für eine postmoderne Welt nehmen, deren besonderes Merkmal die Symbiose von westlicher Kultur und östlicher Geistigkeit sind. Der historische Individualismus der Sedina– Gestalt harmonisiert durch ihre symbolische Bedeutung mit den Ausdrücken gemeinschaftlicher, gesellschaftlicher sowie identifi katorischer Bedürfnisse von Populationen in Zentren der heutigen globalisierten Welt.

Aus historischer Sicht weist die Anwesenheit Sedinas im Umfeld der Götter viele Spuren auf. Bereits in der Antike wurde sie mit dem Gott Apollo gleichgesetzt. Davon zeugt z.B. die bis heute erhaltene Statue der Apollo-Sedina (hier in der Version der italianistischen Apollona-Sedyna: Apollino-Sedin) von Raphael. Diese Auffassung weist einige sehr interessante Lösungsvarianten auf, die sich fakultativ durch die sedinologische Ikonographie ziehen. Hier nimmt Sedina männliche Gestalt an – als sollten die mit ihrer/seiner Gestalt assoziierten Grundmerkmale hervorgehoben werden: Vorbild zur Nachahmung, geistlicher Führer, Anführer der Gemeinschaft. Da diese Funktionen in traditionellen Gesellschaften überwiegend Männern zufielen, verdient allein die Tatsache der Verknüpfung der Sedina-Gestalt mit solchen Eigenschaften Aufmerksamkeit, wobei die Vorzüge dieser Gestalt als außergewöhnliche beschrieben werden und ihre Vorreiterrolle im emanzipatorischen Diskurs unterstreichen. Der wegbereitende Einfluss Sedinas auf diesem Gebiet bedarf einer gesonderten Behandlung dort, wo bislang eine Lücke auf dem Feld der Sedina-Forschung im Allgemeinen und des Sedina-Feminismus im Besonderen beseht.

Die allegorische Bedeutung Sedinas reichte weit über den biblischen Kontext hinaus, der – wie der gesamte Raum des Heiligen – dem Menschen sowohl im Mittelalter, als auch in der Renaissance sehr gegenwärtig war, indem sie über den Pantheon antiker Götter hinausreicht. Auch in der Welt der Natur, die – um mit der kulturphilosophischen Tradition des Erasmus von Rotterdam zu sprechen – „jegliches sichtbare und unsichtbare Ding” repräsentiert, markiert Sedina Richtungen und Gedankenströmungen kommender Epochen, indem sie nach Möglichkeiten künstlerischer Vorstellungskraft greift. Und so stellte Sandro Botticelli perönlich Sedina dar, wie sie aus dem Meerschaum in einer Muschel aufersteht. Dieses Gemälde wurde ab dem 17. Jahrhundert wegen einer fälschlichen Bewertung der dargestellten Figur durch Johannes Hevelius gemeinhin als „Geburt der Venus” bezeichnet. Sedina ist hier als schöne, junge Frau mit aristokratischen Zügen dargestellt. Obgleich die weiblichen Attribute – Schönheit des Gesichts, Anmut des Körpers, Jugend als die mahnenden Eigenschaften Eros et Vanitas – als typische Eigenschaften dieser allegorischen Figur bestehen bleiben, so trägt doch Botticellis Darstellung eine ungewöhnlich emotionale Fülle in sich. Diese wird durch eine sehr einfache, gleichwohl verblüffende Geste erreicht – durch die sinkende Bewegung einer Hand: derjenigen, die in den meisten Darstellungen Sedinas die Saling trägt. Mit dieser einen Veränderung bringt der Renaissancekünstler eine nachdenkliche Stimmung bei gleichzeitiger Reflexion der physischen Natur in das Bild. Hier ist Sedina viel zu müde, um die Last des metaphorischen Schaftes zu hieven - eine Richtung, in die sich die so genannte Sedina–Gruppe bewegen soll. Indem Botticelli den Arm der Göttin senkt, vollführt er einen Akt der Liberalisierung der Allegorie – vielleicht der erste überhaupt in der Geschichte der Malerei weißhäutiger Menschen. Auf diese Weise befreit sich Botticellis Sedina von ihrem Mythos, indem sie zum Menschen wird: mit seinen Schwächen, Gefühlen und launischen Momenten. Hier beschreibt die Geschichte Sedinas einen Kreis: von der historischen Gestalt, über die Erhebung in die göttliche Sphäre, bis hin zu einer herkömmlichen „Vermenschlichung” der Figur im Bereich der Ikone.

Man kann sich des Eindrucks, der im historischen Alltag Stettins allgegenwärtig ist, nicht erwehren, dass nämlich Sedina langfristig die Geschichte der Stadt gleichermaßen physisch und allegorisch begleitet. In einem Zeitraum von 1000 Jahren taucht ihre Gestalt in bestimmten Epochen auf – sei es an Kultstätten, auf Bildern, in Gestalt weltlicher Denkmäler im öffentlichen Raum oder in kulturbildenden Debatten – in anderen hingegen scheint sie zu verschwinden. Ihre „Vermenschlichung” – oder auch „Veranschau- lichung” – im kulturellen Diskurs dieses städtischen Zentrums deutet auf Phasen hin, in denen Stettin seiner Identität in eben geringerem oder auch stärkerem Maße bewusst war und sie diskutiert hat. Zurzeit haben wir mit einer erneuten Zunahme dieser Tendenz zu tun. Davon abgesehen klingt der Begriff „Vermenschlichung” in Bezug auf diese Figur besonders falsch, wenn man bedenkt, dass Sedina – die Frau des berühmten pommerschen Seeräubers Wyszak – schließlich tatsächlich gelebt hat.
Bartosz Wójcik