Start Varia Sapkowskiego strategia budowania na ruinach, czyli od Czerwonego Kapturka do wiedźminki

Sapkowskiego strategia budowania na ruinach, czyli od Czerwonego Kapturka do wiedźminki

Współczesne badania literackie wykazują duże zainteresowanie literaturą fantastyczną i pokrewnymi jej gatunkami. Analizując prace podejmujące ową tematykę, łatwo zauważyć panujący na tym polu chaos pojęciowy i terminologiczny. O ile bowiem badacze oraz przeciętni czytelnicy bez problemu radzą sobie z określeniem, czy mają do czynienia z fantastyką, czy też nie, o tyle próba wskazania kryteriów tego rozpoznania zarówno jednym, jak i drugim nastręcza wiele trudności. Paradoksalność powyższej sytuacji dostrzegł już Mariusz Kraska, stwierdzając ironicznie, że sama w sobie jest ona fantastyczna1.
Marek Oziewicz zwrócił natomiast uwagę na fakt, iż postępowanie badawcze w ramach poetyki opisowej komplikują ponadto teorie o krzyżowaniu się gatunków i o ich historycznej zmienności2. W niniejszej pracy spróbuję przedstawić, na czym polega granica pomiędzy baśnią a fantasy (rozumianą zgodnie ze wskazaniami Michała Głowińskiego jako jedna z wielu odrębnych form fantastyki3) i w jaki sposób swoistą płynność tej granicy wykorzystuje do kreowania świata swych powieści Andrzej Sapkowski. Z powodu wspomnianego zamętu terminologicznego panującego na gruncie polskim, odwołam się jednak do angloamerykańskich teorii fantasy (podobnie jak Marek Oziewicz uważam, iż badania nad zróżnicowaniem wewnętrznym tego gatunku znajdują się na wyższym poziomie zaawansowania w literaturoznawstwie angloamerykańskim niż w polskim4).



Uważany za klasyka, a nierzadko wręcz prekursora tego gatunku, J. R. R. Tolkien po raz pierwszy użył terminu „fantasy” w swym eseju O baśniach (On Fairy-Stories). Omawiając ów szczególny rodzaj literatury, pisarz podkreślił m.in., że jest on: „tworzeniem Innych Światów bądź ich »oglądaniem«”5.

Zaznaczył jednocześnie, iż prezentowany w powieści świat musi być wewnętrznie spójny i na tyle wiarygodny, by umysł czytelnika mógł się w nim zanurzyć i przyjąć za „prawdziwe” wszystko to, czego się o nim dowiaduje. Najważniejszym zadaniem, stojącym przed twórcą takiej literatury, jest więc wywołanie u odbiorcy „literackiej wiary” w przedstawianą rzeczywistość. Istnienie wszystkich cudownych elementów dzieła, niezwykłych miejsc i postaci musi być przez autora odpowiednio umotywowane (powinien on wykreować np. ich historię czy złożoność)6.

Teorię Tolkiena rozwinęła w swym przewodniku po fantasy The Hills of Faraway Diana Waggoner.

Zdaniem badaczki:

Autor prawdziwej fantasy musi przekonać czytelnika o dwóch rzeczach: po pierwsze, że jego świat jest prawdopodobny, po drugie, że prawdopodobna jest fabuła, którą w tym świecie sytuuje. […] Fantasy [dążąca] do wytworzenia literackiej wiary w oparciu o konwencje baśni nie osiągnie tego, ponieważ konwencje te nie są w stanie sprostać realistycznym kryteriom weryfikacyjnym. Matka chrzestna będąca wróżką nie może po prostu pojawić się, musi zostać ustanowiona, jej prawdziwość uzasadniona, umotywowana7.

Kreując rzeczywistość Sagi o wiedźminie, Andrzej Sapkowski posłużył się jednak baśniową konwencją w nowatorski sposób, którego Waggoner nie przewidziała. Zaprzeczył tym samym stworzonej przez nią teorii, ukazując, że odpowiednie wykorzystanie faktu, iż granica pomiędzy pokrewnymi gatunkami: baśnią i fantasy jest cienka, może wywołać u czytelnika pożądany stan, który Samuel Coleridge określa jako „zawieszenie niedowierzania” (suspension of disbelief)8. W jaki sposób pisarzowi udało się tego dokonać?

Powszechnie wiadomo, że informacje na temat zaginionych cywilizacji zaczerpnąć można jedynie z odnalezionych przez archeologów pozostałości, takich jak: ruiny budowli, ceramika, malowidła. Najcenniejszym źródłem wiedzy są jednak zawsze znaleziska w postaci literatury (jej fragmentów, zwojów, tabliczek z wyrytymi napisami). Jeżeli badacze potrafią odczytać alfabet, którym posługiwały się dawne ludy, są w stanie odtworzyć ich historię i poznać kulturę, odbijającą się w legendach, baśniach czy podaniach. Pisząc cykl o wiedźminie, Sapkowski doskonale wykorzystał ten fakt. Ostatnia część sagi pt. Pani Jeziora jest swoistą retrospekcją. Rozpoczyna się spotkaniem przez Ciri (główną bohaterkę) tajemniczego Galahada, który zgadza się wysłuchać historii jej życia. Przeniesiona dzięki swym magicznym zdolnościom w inne miejsce i czas, dziewczyna decyduje się opowiedzieć rycerzowi o nieistniejącym już świecie oraz o wydarzeniach, jakie miały w nim miejsce. Równolegle do opowieści wiedźminki, czytelnik śledzi losy Nimue i Condwiramurs – czarodziejek żyjących w tej nowej, przyszłej (w stosunku do poprzednich części cyklu) rzeczywistości. Postaci te próbują odtworzyć historię Cirilli i jej przyjaciół, korzystając z wielu różniących się od siebie wersji legend i baśni, jakie na ich temat powstały. Sapkowski nie poprzestaje jednak na samym wspominaniu o tych działaniach w toku fabuły swej powieści, nie odsyła czytelników do jakiejś wirtualnej biblioteki istniejącej jedynie w wiedźmińskim świecie. Przeciwnie – sam tworzy baśnie opowiadające o wiedźminie Geralcie, jego przybranej córce Ciri oraz czarodziejce Yennefer i umieszcza ich fragmenty przed poszczególnymi rozdziałami, podając jako źródło m.in. dzieło Bajki i klechdy fikcyjnego pisarza, Flourensa Dellanoy’a. Autor zamieścił wiele podobnych „pseudocytatów” we wszystkich częściach Sagi o wiedźminie, jednakże dopiero w kontekście ostatniego tomu cyklu odbiorca może zrozumieć ich znaczenie. Czytając te, sprzeczne z treścią fabuły, baśnie, trudno oprzeć się wrażeniu, że mówią one o świecie, który istniał naprawdę, a po którym, tak jak po starożytnych cywilizacjach, pozostały jedynie przekazy – zanotowane przez pisarczyków, a wcześniej dowolnie zdeformowane przez wędrujących po wsiach gawędziarzy. Zwłaszcza że Sapkowski sprytnie przeplata je z cytatami z utworów prawdziwych pisarzy, takich jak Johann Wolfgang Goethe czy François Villon, sugerując ich autentyczność.

Omawiając zasady, na jakich powinien oprzeć się pisarz powieści z gatunku fantasy, Tolkien podkreślał, jak ważne jest odpowiednie umotywowanie kreowanej rzeczywistości, stworzenie jej mitologii i historii. By opowiedzieć o wczesnych dziejach Śródziemia, w którym umieścił akcję swych utworów, napisał on osobne dzieło Silmarilion, rozpoczynające się opisem stworzenia świata przez Eru. Sapkowski nie zamierza jednak iść w jego ślady. Nie prezentuje czytelnikom fundamentów wiedźminlandu. Od pierwszego zdania każe im raczej skupić uwagę na toczącej się tam akcji. Jednocześnie zdaje sobie sprawę, że pobieżne potraktowanie niektórych elementów tej rzeczywistości może zachwiać „literacką wiarą” odbiorców. Burzy zatem ową krainę, wskazując na jej pozostałości i tłumacząc w ten sposób, iż wszelkie braki są naturalną konsekwencją procesu zniszczenia.

Zastanówmy się, jak zbudowane są same fragmenty baśni, stanowiące owo fikcyjne dziedzictwo. Za przykład niech posłużą dwa z nich, z których pierwszy wymyślony w całości przez autora, czerpie jedynie z charakterystycznych dla tej konwencji rekwizytów, drugi zaś stanowi zabawną trawestację bardzo znanej baśni Charlesa Perraulta pt. Czerwony kapturek:

1) Wówczas rzekła wróżka do wiedźmina: „Taką ci dam radę: obuj żelazne buty, weź do ręki kostur żelazny. Idź w żelaznych butach na koniec świata, a drogę przed sobą kosturem macaj, łzami skrapiaj. Idź przez ogień i wodę, nie ustawaj, wstecz się nie oglądaj. A gdy już zedrą się chodaki, gdy zetrze się kostur żelazny, gdy już od wiatru i żaru wyschną twe oczy tak, że już ni jedna łza z nich wypłynąć nie zdoła, wówczas na końcu świata odnajdziesz to, czego szukasz i to, co kochasz.
Być może.” I wiedźmin poszedł przez ogień i wodę, wstecz się nie oglądał. Ale nie wziął ni butów żelaznych, ni kostura. Wziął tylko swój miecz wiedźmiński. Nie posłuchał słów wróżki. I dobrze zrobił, bo to była zła wróżka.9

2) – Mam wielkie ślepia, by cię dobrze widzieć! – zawrzasnęło żelazne wilczysko. – Mam wielkie łapy, by cię nimi chwycić i objąć! Wszystko mam wielkie, wszystko, zaraz się o tym przekonasz dowodnie. Czemu tak dziwnie mi się przypatrujesz, mała dziewczynko?
Czemu nie odpowiadasz?
Wiedźminka uśmiechnęła się.
– Mam dla ciebie niespodziankę.10

Pomimo iż nie wiemy, jak potoczyły się ostatecznie losy bohaterów, już na pierwszy rzut oka możemy stwierdzić, że baśniom tym grozi „wykolejenie się” z konwencji, opuszczenie obszaru właściwej im ontologii. Ich konstrukcja sprawia, że są one w stanie przekroczyć granicę pomiędzy klasycznym baśniowym światem a rzeczywistością, określaną przez Stanisława Lema jako „świat nowszej wersji bajki – fantasy”11. Jak słusznie zauważa pisarz, baśń stanowi bowiem pewnego rodzaju homeostat, dążący do idealnej równowagi, która nawet silnie naruszona, musi zostać przywrócona ponownie. Realizuje ona to, co jest głównym celem bohaterów, nie dopuszczając do pojawienia się „zastrzyków losowości”, stanowiących zagrożenie dla klarowności schematów bilansowania dobra i zła. Przedstawione w niej postaci powinny natomiast przeżywać przygody i pokonywać liczne trudności, aby przetestować swoją sprawność i ostatecznie otrzymać nagrodę. Świat baśni sprzyja bowiem niezawodnie tym, po których stronie powinien się opowiedzieć zgodnie z odczuciem odbiorców12. Zaprezentowane przeze mnie baśnie łamią te podstawowe zasady. Wróżka, udzielająca wiedźminowi porady, okazuje się zła, co uznać należy za wyjątkowe zrządzenie losu (baśniowe wróżki, jak choćby te ze Śpiącej królewny czy Kopciuszka, są przecież zawsze uosobieniem dobroci). On sam decyduje się zaś na podjęcie pełnej przeszkód wędrówki, ale zamiast ciężkich żelaznych butów, zabiera ze sobą miecz i tym samym bardzo ułatwia sobie zadanie. Nie do końca zasługuje więc na czekającą u celu drogi nagrodę. Straszona przez wilka dziewczynka nie czuje natomiast lęku. Uśmiecha się i zapowiada, że ma dla niego niespodziankę. Łatwo domyślić się, że nie zostanie ona pożarta przez wilka, tak jak Czerwony Kapturek, i że nie będzie spokojnie oczekiwać w jego brzuchu na pomoc myśliwego. Raczej zaatakuje potwora srebrnym mieczem, jak na wiedźminkę przystało, a później, kto wie, może nawet powlecze jego cielsko do najbliższej wioski, domagając się zapłaty za zabicie monstrum?

Zastanawiając się nad, mimo wszystko, płynną granicą pomiędzy fantasy a baśnią, Lem podkreśla, iż ta pierwsza jest ontologicznie trochę bliższa realności. Rządzące baśnią prawa, opierają się na „precyzyjnym wypełnianiu opiekuńczo- -uszczęśliwiających obowiązków względem każdego dobrego bohatera”13. Kiedy natomiast „esencja pozostaje, lecz […] optymizm deterministyczny losu przemienia się w determinizm przez stochastykę trafów podniszczany, bajka klasyczna obraca się w fantasy”14. Pisząc Sagę o wiedźminie, Andrzej Sapkowski doskonale zdawał sobie z tego sprawę. W zbiorze opowiadań pt. Miecz przeznaczenia, stanowiącym wprowadzenie do cyklu, główny bohater, Geralt, przybywa do zamku królowej Calanthe, aby zabrać stamtąd jej wnuczkę Ciri i wyszkolić ją na wiedźminkę. Królowa nie chce się jednak na to zgodzić i sądząc, że nie ma innego wyjścia, próbuje oddać mu w zamian jedno z dzieci, bawiących się na gościńcu. Geralt nie zamierza zabierać nikogo na siłę i stwierdza:
W bajce, i owszem, królowa musi błagać wiedźmina, a wiedźmin żądać swego i tupać nogami. W życiu królowa może po prostu powiedzieć: „Nie zabieraj dziecka, proszę”. A wiedźmin odpowie: „Skoro prosisz, nie zabiorę”. I odjedzie w kierunku zachodzącego słońca. Samo życie.15

Sapkowski celowo wkłada w usta Geralta to porównanie. Sugeruje w ten sposób, że to, co dzieje się w wiedźmińskim świecie, jest realne. „Uwiarygodnia” oparte na baśniowej konwencji wydarzenia, jakie wplata w samą fabułę powieści, dodatkowo się asekurując. Nie przekracza w ten sposób granic gatunku fantasy, jest za to w stanie stworzyć historię, która zafascynuje i rozbawi czytelnika.

Jednocześnie nie zapomina oczywiście o odpowiednim „wykolejeniu” baśni, do jakich nawiązuje. Kiedy na przykład przyjaciel Geralta, Jaskier, znajduje tajemniczą starą lampę, pociera ją z pełnym przekonaniem, że ukryty w środku dżinn natychmiast spełni wszystkie jego życzenia. Dżinn rzeczywiście wylatuje z lampy, ale nie spieszy się z wypełnieniem poleceń mężczyzny. Atakuje za to Jaskra i poważnie go rani16. Daleko mu zatem do uśmiechniętego ducha, który w Baśniach tysiąca i jednej nocy ochoczo pomagał Aladynowi zdobyć względy ukochanej. Przeklęty rycerz Duny, ukrywający pod żelazną zbroją głowę jeża, zostaje natomiast odczarowany dzięki miłości łączącej go z królewną Pavettą. Zakochani nie spędzają jednak razem wielu szczęśliwych lat, tak jak postacie z Baśni o stalowym jeżu Jana Brzechwy, do której opowieść o Dunym zdaje się nawiązywać. Rycerz okazuje się bowiem nikczemnikiem i w końcu doprowadza do śmierci królewny, usiłującej przeszkodzić mu w spełnieniu niecnych planów.17

Wykorzystanie baśniowej konwencji do kreowania fabuły wiedźmińskiego cyklu i zapewnienie o realności tej ostatniej ma jednak jeszcze jedno istotne zastosowanie. Mianowicie buduje ono fundamenty niezbędne do posłużenia się opisaną już przeze mnie „strategią zniszczenia”. Magiczność bajań rzekomego Dellanoy’a, pojawiające się w Bajkach i klechdach wróżki czy mówiące wilki, domagają się jakiegoś umotywowania, odniesienia do rzeczywistości powieści, inaczej odbiorca mógłby nie uwierzyć, że zostały one stworzone w jej świecie i stanowią dziedzictwo tego świata. Czytając o perypetiach bohaterów, natykających się na groźne dżinny i jeżogłowych rycerzy, łatwiej jest uznać, iż przedstawiające ich losy baśnie są integralną częścią stworzonego przez Sapkowskiego wiedźminlandu, dowodem na jego spójność. Ta oryginalna metoda skłonienia czytelnika do „zawieszenia niedowierzania” okazuje się skuteczna.

1 M. Kraska, Czy fantastyka może być realistyczna albo co teoretycy literatury widzą po drugiej stronie lustra, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Literatura i Kultura Popularna XI”, Wrocław 2003, s. 5.
2 M. Oziewicz, Rozważając fantasy. Diany Waggoner propozycje typologii odmian gatunku, „Literatura Ludowa”, nr 2/2000, s. 37.
3 M. Głowiński, Gatunek literacki i problemy poetyki historycznej, Proces historyczny w literaturze i sztuce,Warszawa 1967, s. 36.
4 M. Oziewicz, dz. cyt., s. 38
5 J. R. R. Tolkien, Drzewo i liść oraz Mythopoeia, tłum. J. Kokot, M. Obarski, K. Sokołowski, Poznań 2000, s. 27.
6 Tamże, s. 31-32.
7 D. Waggoner, The Hills of Faraway, s. 24; cyt. za: M. Oziewicz, dz. cyt., s. 42.
8 S. Coleridge, Biografia literaria [online]. Dostęp: http://www.online-literature.com/coleridge/biographia-literaria/14/ [odczyt: 1.03.2011].
9 A. Sapkowski, Chrzest ognia, Warszawa 1996, s. 5.
10 Tenże, Wieża jaskółki, Warszawa 1997, s. 391.
11 S. Lem, Fantastyka i futurologia, t. 1, Kraków 2003, s. 89.
12 Tamże, s. 89-90.
13 Tamże, s. 92.
14 Tamże, s. 90.
15 A. Sapkowski, Miecz przeznaczenia, Warszawa 2001, s. 313.
16 Tamże, Ostatnie życzenie, Warszawa 2001, s. 222.
17 Tamże, s. 141-159.

Agnieszka Moroz