Człowiek z Kargowej

Ja, Stanisław Kaźmierczak, jestem starym człowiekiem. Ubiegłowiecznym. Siedemdziesiąt osiem lat przyjdzie mi skończyć, jeśli dożyję, jeśli Opatrzność pozwoli, jeśli wytrzyma moje serce, dwudziestego września. To będzie wtorek, imieniny Ireny, wiem, pamiętam, bo moja nieżyjąca już żona miała na imię Irena. Mieszkam tu, na ulicy Dolnej prawie całe życie, jak to się między ludźmi mówi, od zawsze. I tak to czuję. Bo jakże inaczej. Tu był mój ślub i wesele, a potem ślub córki Marzeny, narodziny moich dzieci, jej dzieci, śmierci moich rodziców i niedawno żony. Że nie wspomnę naszych kochanych piesków, kotów, ptaków, którym czasem coś się przytrafiało. I znajdowaliśmy je na ziemi martwe. Teraz, już niedługo, czas i na mnie. Czego chcieć więcej. Wszystko już było. Słodycz i sól. Minęły frapujące pultyramy przed weselami i każdej jesieni robienie wina. Komu z kolegów lepsze wyjdzie. Smakowaliśmy je i chwaliliśmy się. W każdym roku to samo, tylko szczegóły inne. O tym są książki i wspomnienia, które może dać do czytania komuś ciekawemu pani Małgosia w naszej bibliotece. Tam jest napisane. Jak na przykład jakaś młoda kobieta przyjechała ze Szczecina, tu, do męża, i pyta wieczorem kogoś na ulicy, gdzie jest plac Berwińskiego. Bo taki dostała adres. I usłyszała, jak zaznacza, uprzejmą i dokładną informację. Cała jej opowieść, jeden okruch z życia. Ktoś inny niezwykle ciepło pamięta księdza Meggera, który w Kargowej pomagał ludziom po wojnie. Teraz chodnikiem idzie Elżbieta Łuczyńska. Wywodzi się z Sulechowa. Ale wpisuje się swoją pracą w Nestle w historię już tego miasta. A chociażby to, co tu działo się z Żydami w czasie wojny. Oby nikomu nie przyszło nigdy w życiu być w takiej sytuacji. Poważniejsza sprawa, bo zakotwiczona w nienawiści i śmierci. Później wysiedlenia Niemców. Również dla nich bolesne, okrutne. Młyn historii. Walec. A jak nas będą pamiętać? Komu jakie daliśmy adres i odpowiedź? Jaki odczytają ślad? Kto by jednak chciał ustalać całą przeszłość, zwłaszcza moją. Jest i była ze mną zawsze codzienność, zwykłość życia, i powszechne koleje losu, życie, dni za dniami, lata za latami. Raz lepiej, raz gorzej się działo. Ostre zimy, skwarne lata. Na wozie i pod wozem. Może gdybym dokonał czegoś niezwykłego, to teraz liczyłyby się moje zwykłe słowa. Byłoby życie warte pióra nowego Bolesława Prusa. Byłaby wystawa, festiwal, portret na płótnie, jak po śmierci Macieja Kozłowskiego. Koktajle, przemówienia. Prelekcje, obiady, wino. A ja, cóż, jestem w cieniu, prawie bezimienny, anonimowy. Może i lepiej tak. Nikogo nie kosztuję. Wystarczy mi mój dom i moja ulica. Łyżka i jeden talerz. Byli różni ludzie na mojej drodze. Dobrzy i uczciwi, złodzieje i ciemnego pokroju. Wszyscy skądś przyszli. Los rzucił tu i mnie z rodzicami, zaraz po wojnie z Wielkopolski. Konkretnie z Szamotuł. I nie głaskał mnie po głowie. Pamiętam ten wiersz Broniewskiego. O tak. Jestem jednym z wielu, któremu przypadło podobnie. Mieliśmy tam, w rodzinnych stronach, wszyscy sobie życie układać. Ale co, nagle dom się spalił, ledwo się uratowaliśmy. Osmolone belki, i nawet nie wszystkie zostały. Nic poza tym domem wielkiego nie było. Zwłaszcza pieniędzy na jego odbudowę. Brat mojego ojca Kazimierz mówi, że trzeba jechać szukać innego miejsca i życia, życia z przyszłością. Tamto sprzedać. Wyrwać się z biedy. Więc wyruszyliśmy na Zachód. I tak to na ulicy Dolnej w Kargowej zaczęliśmy mieszkać, żyć od nowa w tym domu jednym z ostatnich do zasiedlenia, w domu po Niemcach. Był wtedy czerwiec. Miałem jedenaście lat. Już chłopaczkiem byłem. A takie wtedy gorące, słoneczne były dni. Łagodny wiaterek. Poleciałem do ogrodu jak na skrzydłach, w ogrodzie znalazłem dojrzewające truskawki. Kilka zjadłem od razu. Chciwie rzuciłem się na nie. I zaraz z wielką, radosną wiadomością, z pełną garścią tych owoców, pobiegłem do mamy, krzycząc, jakie są smaczne, słodkie. Potem jeszcze kilka garści zerwałem. I tak to się najedliśmy do syta. Mamę nawet jakby smutek opuścił. Tego dnia nie zapomnę, naprawdę nie zapomnę do ostatnich moich chwil. Może wtedy do nas doszło, tak dzisiaj się zastanawiam, że ten dom, to miejsce, będzie dla nas przyjazne. I wszystko zaczęło się toczyć mimo ruin, które zostawiła w różnych miejscach wojna. Ale teraz moje życie dobiega końca. Jeszcze trochę. Z okna pokoju właśnie mam widok na ogród. Widzę jego uprawy, kwiaty, warzywa. Takie ciężkie już są głowy słoneczników, które pochyliły się mocno, jak ja czasem teraz się pochylam. Ojciec zasadził w tym ogrodzie drzewo, papierówkę, czarne porzeczki, maliny, w jakiś czas później, w miarę osadzania się w tym miejscu. Pracował od początku w Kaszarni. Nie miał więc daleko do pracy. Papierówką teraz cieszą się dzieci mojej córki, bo daje im wcześnie pierwsze owoce. Spotykamy się w tym drzewie jakby wszyscy, cała nasza rodzina. Kilka pokoleń. Lubię na to drzewo patrzeć. Na dzieci, które się cieszą owocami, jak ja kiedyś. Staram się wychodzić przed dom. Siadam na ławce jak dzisiaj. Nieopodal Witów też wyszedł starszy mężczyzna, i na ławeczce usiadł. Przyjechał z Wrocławia do swojego brata, żeby odpocząć, tu na obrzeżu Kargowej, gdzie wszystko dzieje się sennie, powoli, jak na wsi. Życiu to służy, kiedy jest zmęczone. Tu ludzie mogą sobie uprawiać ogrody, coś wyhodować. Dzieciom też chyba tutaj lepiej. Cała trójka wybiegła, dwie dziewczynki i chłopiec. Powietrze jest lepsze niż w centrum. Idzie ten lekki, a czasem ciężki, jesienny wiatr, najczęściej od strony południa lub zachodu, czyli od pól, łąk i lasów. Przewiewa miasteczko Kargową. Na dwóch słupach elektrycznych, po prawej stronie, zaraz jak się wjeżdża od strony Klenicy, usadowiły się bociany. Klekoczą wiosną, gadają ze sobą, o wszystkim i wszystkich, a potem wychowują swoje młode. Miłe to. Jakiż to widok. Tak co roku. Niektórzy przychodzą tu z aparatami fotograficznymi i robią zdjęcia. Widać służy bocianom ta okolica. Mają stąd blisko na łąki, co są wzdłuż Obrzycy szeroko rozciągnięte. Młoda kobieta, ładnie ubrana, idzie z dzieckiem poboczem asfaltówki w stronę miasta. Pozdrawia mnie. Ja jej odpowiadam. Może to te bociany przyniosły jej tę ładną dziewczynkę Terenię. Poszedłbym i ja raźnym krokiem do miasta, już zaraz, jak ta kobieta, albo do lasu, na łąki, na most pomalowany na żółto, by patrzeć jak sobie tam w rzeczce woda płynie w stronę Odry. Tak jak kiedyś chodziłem, poszedłbym popatrzeć, jaka ryba gdzie rzuci się mocno, i na rzęsę, co przy brzegu się utrzymuje. Plusk usłyszeć. Wdychać zapach łąk poszedłbym w podskokach, błogości zaznać, usłyszeć ciszę. Skowronka. Kraczącą wronę. Poszedłbym. No, ale, co ja dzisiaj mogę. Już żyłem. Teraz tylko patrzę, oddycham, słucham. Trochę spaceruję. Dalej i bliżej ze swoim pieskiem, który też zrobił się wiekowy, ale lubi mi ciągle towarzyszyć, a ja nie mam nic przeciwko, że tak wszędzie razem sobie chodzimy. On mi pomaga, a ja jemu, bo i on trochę już słabowity. Ja rozumiem go, a on mnie. Córka Marzena ciągle upomina, bym uważał z jakimkolwiek wysilaniem się. A ona wie, co mi wolno lub nie, w końcu pracuje w Ośrodku Zdrowia jako pielęgniarka sporo lat, to prawie już jak lekarz. Drewka nie przerąbię, bo mi za słabo zamachnąć się siekierą, węgla nie przyniosę do pieca zimą, nie dam rady po zawale z ciężkim wiadrem. Nie wolno. Tylko codziennie lekarstwa. Od rana lekarstwa. Inaczej już by mnie na świecie nie było. Sam lekarz dziwi się, że jeszcze mnie kostucha nie zagarnęła swoją kosą. Żartowniś kargowski z niego. Wszystko inne w miarę dobrze, wystarczająco, jak na razie, tylko to serducho, i ciśnienie, głupia sprawa, staje na przeszkodzie. Kiedyś żywot się zakończy. Wiem, wiem. Czasami przychodzi mi zastanawiać się, zwłaszcza gdy z Zamieścia ci Jehowi przyjdą i zaczynają swoje, przedkładać dowody, argumenty, czytać w prawo i w lewo, wszystko jakby słuszne i jasne, akurat dopasowane prawie na każdy dzisiejszy dzień i godzinę, i sytuację, nie zawsze mądrze, a ja wiem, że odchodzić z tego świata po ludzku każdemu żal, tak z powierzchni ziemi zniknąć, tak zwyczajnie już nie być, lecz z drugiej strony, po co. Nie potrzeba mi ich mędrkowania. Co tutaj jeszcze? Już wszystko się jadło, piło, gadało, tańczyło na zabawach tutaj, w Maratonie się bywało, który jest i był. Bywało się w nim. I w okolicznych wsiach – Kopanicy, Małej Wsi, Wojnowie, Smolnie Wielkim też się bywało na zabawach. Przy okazji dostało się niekiedy sztachetą po plecach. Cóż. Trzeba było płacić za młodzieńczą rozrywkę. Na jezioro Wojnowskie lub w Liniach się jeździło. A w jeziorze jakie rybki… Więc spokojnie. Nie wolno mi roztkliwiać się nad sobą, nie wolno. Ja jeszcze tu i ówdzie, powolutku, z nogi na nogę, czasem się pokuszę doczłapać. A niech patrzą, jak idę. Nie jestem zdany na gest, łaskę, upokorzenie, nie jestem jeszcze od nikogo uzależniony w najzwyklejszych sprawach. Za każdym razem jednak myślę o moim koledze, u którego bywałem, jak trzeba było przy żniwach pomagać, trochę młodszym, ale nie dużo, Edku Sikucińskim, któremu się przytrafiło prawdziwe nieszczęście. Wylew krwi do mózgu. Dotkliwy paraliż ciała, utrata mowy i pamięci. Lepiej o tym nie mówić. To jest katastrofa. Tak kończy się nasze pokolenie. Zrobiliśmy, ile mogliśmy zrobić. Wyśpiewaliśmy, co było do wyśpiewania. Wykrzyczeliśmy, gdy kazali. W domu, poza domem, w miejscu pracy, w kościele, na placu, na ulicy. Niech teraz inni na Dolnej, Pocztowej, Browarnej, Różanej, Źródlanej, Klonowej, Polnej, Placu Berwińskiego, na Zamieściu, Babimojskiej, kapitana Więckowskiego czy Wolsztyńskiej pokazują, co potrafią. Śmielsi i mądrzejsi. Chętnie zobaczyłbym pot na ich czołach. Jadą już nie wozami konnymi, jak jechałem ja kiedyś, z rzadka jadą rowerami, a ja wtedy tak codziennie lub pieszo, a oni, młodzieniaszki, już autami z całego świata, brykami takimi wożą swoje dziewczyny, skuterami, motocyklami, siedzą przy komputerach, gadają przez komórki. Oglądają mecze w plazmowych telewizorach. Sprawniejsi, szybsi. Bardziej oświeceni. Kapitan Stefan Więckowski dwieście lat temu, jak podaje legenda, bohatersko ginął pod Ratuszem, broniąc Kargowej i Polski przed Prusakami. Kilku po obu stronach w strzelaninie poległo. Krew wsączyła się w ziemię. Honor został obroniony. Choć nic to już nie zmieniło w wyrokach historii, to jednak legenda została. Może to skarb Kargowej dzisiaj? A dzisiaj co należy robić? Ryszard Berwiński, choć nie stąd, to ma placyk nazwany swoim imieniem, bo walczył o wolność, sprawiedliwość, bo gnił dla Polski długo w pruskim więzieniu na Moabicie, ale i do Konstantynopola go zaniosło już później. I gdzieś tam jeszcze. Ma swoje ulice w Poznaniu, Krakowie, nawet na Azorach. Napisał Poemat bez końca, inspirowany Don Juanem Byrona. Tak mi to córka czytała. Stąd wiem. Był poetą. Tak dzisiaj przejmująco brzmią jego słowa: „Śmiejcie się, tańczcie – szalejcie [...]. Pamiętajcie – pamiętajcie, że tańczycie na wulkanie”. Nic ująć. A ja czasem nie mam odwagi patrzeć sobie w lustro. Bo już niczego nie dokonam. I co właściwie zrobiłem? Czy to, że starałem się żyć uczciwie jest moją zasługą? Dla kogoś to nadal ważne? Może coś jeszcze chciałbym. Nawet wywnętrzyć się ze swych myśli nie mam przed kim, bo zaraz mnie wyśmieją, albo zaczynają patrzeć z niepokojem, albo ksiądz Szulc powiada, że trzeba teraz zaufać Bogu. Śmierć już na wyciągnięcie ręki. Nie ta twarz, nie ta ze zdjęcia, kiedy poznałem moją kochaną, piękną Irenę. Jakże my ze sobą chodziliśmy. Tak jak nikt już teraz. I sobie ślubowaliśmy. Zaniosę jej kwiaty w ten dzień jej imienin, we wrześniu, na grób, na cmentarz przy Sulechowskiej, jak podwiezie mnie córka. Ale ona podwiezie, bo to dobre dziecko. Nie odmówi ojcu. Czasami uśmiecham się do siebie. Przed tym cmentarzem wielkimi literami, białymi kwiatami napisali wśród krwistoczerwonych szałwi słowo „Witamy”. Znaczy się w Kargowej. No dobrze. A tu taki piękny, sierpniowy dzień nam się zrobił. Niczego dodawać mu już nie trzeba. Niebo nieco mgliste, łagodne baranki wysoko, senne obłoki, które nie zwiastują żadnej burzy. Chyba, że na sam wieczór. Ale do wieczora jeszcze daleko. Liczne stado krów Brambora ciągle popasuje na łąkach. Chce się patrzeć. Ciepło. Podniosłem się ze swojej ławeczki i idę oglądać w ten sierpniowy dzień, jak lato wysypuje tu swoje dorodne zasoby. Zboża już zebrane z pól. Kombajny tędy przejechały z Karszyny. Teraz dojrzewają grusze, winogrona, pomidory, dynie imponują wielkością, zaczynają się śliwki, niezliczone aksamitki, astry w ogródkach i przed domami kwitną, słoneczniki wysokie za ogrodzeniami. Zapachy i tylko zapachy. No i nawłoć już obficie wszędzie prezentuje wysokie, żółte wiechcie, a to zwiastuje, że zaraz lata koniec. Muszę iść, nie siedzieć, to mi dobrze zrobi, najpierw na mostek, pod mostkiem płynie woda, rosną łozy, kołyszą się niezauważalnie prawie, przy samym brzegu utrzymuje się zieloniutka kasza. Jak ja to lubię oglądać. To leniwa rzeczka Obrzyca, niedługa rzeczka. Łowiło się tu ryby wcześnie rano, gdy ryba bierze najlepiej, przecież blisko miałem. O, podjechało jakieś większe firmowe auto. Wysiadł wielki mężczyzna w roboczym kombinezonie, poszedł na śluzę coś patrzeć i sprawdzać. Sprawdził i wrócił. Pojechali dalej. Przejechał motocykl. Za nim znowu powoli auto „Nauka jazdy”. Podążają do centrum Kargowej. A tam wąskie uliczki, pełno aut, znaków nakazu, zakazu i innych. Po lewej stronie w czyimś odejściu odzywają się kury, gdaczą, chyba niosą jajka, i tak to swoim swojskim śpiewem ogłaszają. Pies się odzywa. Łąka jest pięknie pokoszona, ściernisko po owsie mieni się wielką złocistością. Ten dzisiejszy dzień to jeden z tych, o których można powiedzieć, że się wzięły jakby z raju. Tak to z zewnątrz wygląda, bardzo z zewnątrz. Taka czystość i piękno. A wewnątrz są problemy, zmartwienia, kłopoty, zmęczenie, gorycze, rany, pożegnania. I tylko radości mniej. Kiedy idę w stronę miasta, ożywa moja pamięć. Ile przez to miasto osobowych pociągów i transportów przejechało. Ile lokomotyw swoim gwizdem dawało sygnał na stacji. Teraz sygnał żaden. Przez wszystkie lata, niemal codziennie ulicą Dolną szedłem do miasta. Tam, gdzie pracowałem, tam, gdzie ktoś na mnie czekał w swoim domu. Do Kazia Kubiaka, co z robót w Niemczech tutaj trafił, a potem w „Dąbrówce” długo pracował. Teraz już bardzo wiekowy jest, starszy ode mnie. Jego ojciec na wojnie z bolszewikami zginął. Do kościoła z czerwonej cegły św. Wojciecha na Marchlewskiego się szło, do sklepu, na targowisko, zaraz na lewo torami, na tę to stację kolejową, do lekarza do przychodni, na przystanek autobusowy, do kolegów i znajomych, na piwo. Na jednego głębszego do Maratonu. Przed wojną tu kilka browarów było. Niemcy lubią piwo. Widzę znowu te same, znajome mi, wyniosłe zarysy Kaszarni, młyna, magazynów zbożowych. Jakie piękne budynki. Gdzieś tu, za torami, po prawej, była zlewnia mleka i mleczarnia. Teraz myjnia samochodów. Ilu tu Kargowiaków na chleb zarobiło? Każdy zaułek jest mi znajomy. Pokrzywa i kamień, i trawa. Tu zaczynałem. Uczyłem się w szkole. Potem była praca. A ja lubiłem pracować. Na budowie, na stacji kolejowej, co od domu niedaleko, od kilku lat nieczynnej, ach, taki ładny, szykowny ten stacyjny budyneczek, przy rozładunku cementu, wapna, nawozu lub węgla tam się bywało, żeby tylko przetrwać. Nie da się policzyć tych ton, które przeniosłem na przyczepy i wozy konne. Nic nie stało w miejscu, nikt nie dawał za darmo, jakimiś kombinacjami nikt nie żył. Jak to dzisiaj robią na całego. Nawet jak Gagarin przejeżdżał przez Kargową, to też zrobił się wielki ruch. Bo może będzie lepiej. Lżej. Wszyscy ciekawi byli zobaczyć pierwszego kosmonautę. Ja też. I gdy nasz wielki wtedy Dom Handlowy otwierali, handlową chlubę miasta, tak samo, mrowie ludzi się zleciało. I co my wiemy o tych ludziach. Dawni Kargowiacy. Wszyscy zdążyli umrzeć. Gabryś, Leszek, Bolek, Franek, Agnieszka, Marysia, kierownik Jarzębski z Mleczarni. Tak teraz umarła Regina Rafińska z Dębowej, niespodziewanie, nagle, młoda, po pięćdziesiątce. W ubiegłym roku jeszcze przygotowała przyjęcie w bibliotece. Dzwoni właśnie dla niej miarowo kościelny dzwon, słychać, słychać, prowadzi ją na cmentarz w ostatniej drodze może ksiądz Piestrzyński lub inny, do wykopanego już grobu, żeby pożegnać i pogrzebać. Pochować. Jest sierpień pełen słońca. A jej już nie ma. No i nic, i tak już jest. Życie miesza się ze śmiercią. Pracujemy. Zostawiamy. Następni, co pracują, też zostawią. Rafińska i każdy inny. Leokadia Kwaśnik też już wszystko zostawiła. Przed samym Bożym Narodzeniem w ubiegłym roku. A pamiętają ją tutaj. Dobra nauczycielka z niej była. Moje dzieci polskiego uczyła i wycinanki robić. Jakie ładne. Coraz więcej i częściej ludzie młodo odchodzą. Wykończeni stresem. Nerwami. Powiedziałem córce, bo akurat zadryndała do mnie, że wybieram się, jak to od dłuższego czasu planowałem, na wielką jak na mnie wyprawę. Chcę pójść Dolną, potem Dworcową, na sam Rynek. Popatrzeć na wszystko. Dom po domu, kamień po kamieniu i w końcu Ratusz chcę zobaczyć. Trochę tam sobie posiedzieć, pomilczeć. Niech się widoki we mnie odświeżą. Jeszcze chcę. Mijam niskie domki, tynki malowane na żółto, seledynowo, kremowe, błękitne, okna, drzwi, odnowione fasady. Jeszcze raz idę, chcę iść. Po prawej stara stodoła Rzepowskich, której ściany z belkowych kwater wypełnione gliną. Tajemnicza, zagęszczona drzewami, krzewami cała posesja i tryskające kwiatami podwórko. Na nim dwie kobiety. Uroku dodaje wysoki kasztanowiec. Dziesiątki lat i glina tej stodoły nie zszarzała, ciągle trzyma swój żółty kolor. Powinna tu Kargowa przychodzić i ją podziwiać, że tak się kiedyś budowało. Nie zobaczy się takiej stodoły już chyba nigdzie. Piękna. Może ostatnia. I ona kiedyś się skończy. Wszyscy pobudowali się z pustaków, a ona z gliny. W głębi przy drodze do Karszyna sosnowy las, ale mizernie coś rośnie, bo i ziemia mizerna. Już tu się nie dało niczego uprawiać. Piachy jałowe. Przejechał z tamtego kierunku samochód pełen drewna pociętego na metry. Dalej, w głębi ulicy wyniosłe, rozbudowane hale fabryki czekolady Nestle. Dwa tiry z Jugosławii powoli wyjeżdżają załadowane towarem. To są duże pieniądze, duża produkcja. Stara fabryka słodyczy Dąbrówka, należąca do Goplany bez porównania była mniejsza. A wielu z Kargowej w niej pracowało. To już legenda. Dzisiaj opuszczona, pusta, nic w niej się nie dzieje. Za torami skręcam w Dworcową i ulica wiedzie mnie do Rynku. Prosta, długa ulica. Kostka brukowa ułożona równo, solidnie, zabudowa domów niska, po większości fasadowa, jedna kondygnacja, dom w dom, dach do dachu, jeden do drugiego, w ścisłym zwarciu. Jak na obrazach, które kiedyś, gdzieś widziałem. Tylko niektóre domy osobno posadowione. Kiedyś mieszkali w takich domach kargowscy tkacze. Niektóre odnawiane, niektóre nie za bardzo. Muszę na chwilę przystanąć, odpocznę tylko. To jest Kargowa nie za bardzo zamożnych. Większość ulic wokoło ma tu podobny wygląd. Prawie żadnych przejść pomiędzy nimi, tylko coraz dalej i dalej nieprzerwany ciąg płaskich fasad, murów, bram, tak do samego końca. Kilka dachów jeszcze pokrytych papą i eternitem. Dopiero wokół Ratusza, przy którym warują przycięte lipowe drzewa, miasto nabiera bardziej wyrafinowanego wyglądu. Tu czuje się już przestrzeń i zasobność, i stylową wykwintność piętrowych kamieniczek. Na nie warto popatrzeć. Dziewczyny podążają od strony biblioteki z książkami. Młodziutkie i ładne. Jedna w seledynowej bluzce, druga w granatowej. Już za mąż mogłyby wychodzić. Rynek. Inne życie, inny ruch. Sklepy spożywcze, delikatesy z napisem „lekko delikatnie świeżo”, Biedronka, apteka, biuro rozrachunkowe, banki spółdzielcze, na rogu Hotel i restauracja, parking. Optyk. Same szyldy, reklamy. Wszyscy się jakoś powciskali i robią interes, czyli pieniądze. Mężczyzna idzie zdecydowanym krokiem na Pocztową. Jest jeszcze pełen sił. Może to przyjezdny. W narożniku Rynku punkt z lodami. Co chwilę ktoś kupuje, nie tylko lody, ale i napoje, może być nawet kawa do stolika. Zaraz za punktem z lodami nieco skryty mały zakładzik fryzjerski, w którym dwie miłe dziewczyny za niewygórowaną cenę doprowadzają męskie czupryny do należytego stanu. Jakiś mężczyzna myje wodą i szczotką przystanki autobusowe, to zapewne już przygotowanie przed Świętem Czekolady. Na afiszu jest napisane, co będzie się działo. Tańce, pokazy, muzyka, motocykle. Nastawiają straganów, stołów, scen, jarmarcznych konstrukcji. Będą się tłoczyć. Każdy coś zje, wypije, poczuje się raźno. Jestem zmęczony, muszę odpocząć. Jest ławka pomalowana na brązowo. Skorzystam. Usiądę. Widzę tu to wszystko, co chciałem zobaczyć. Ale dobrze, że znowu widzę. Kiedyś szary był ten Rynek, teraz jest kolorowy. Pełno aut. Na ławeczkach, po każdej stronie, zwyczajowo siedzą ci, co nie mają pracy, albo już nie muszą pracować. Przychodzą młode mężatki z dziećmi. Siedzą. I tylko się przypatrują wszystkim po kolei. Z daleka widać ich patrzące oczy. Gdzie dawniej był całkiem miły skwer dla wytchnienia, jakby park, teraz pojawił się w tym miejscu wielki plac budowy. Cały, wysoko i ze wszystkich stron oblachowany, można przez szczeliny jedynie dojrzeć głębokie wykopy, odkryte, stare fundamenty. Przed wojną stał tu podobno budynek banku, który zniszczyła wojna. Teraz będą odtwarzać jego architekturę. Ciekawe, co by o tym powiedział Maciej Kozłowski, o tym swoim ulubionym miejscu. Ładnie Kozłowskiego namalowała ta jego malarka Agnieszka Kowalska, jego żona, tak pięknie siedzi, zresztą ona też, na takiej jakby skrzyni. Czekają może na coś. Na dalszym planie rysuje się ledwo widoczny dach gmachu domu kultury i biblioteki przy Browarnej, w którym dawno temu było kino Światowid, przeniesione później na Słodową. Przy przejściach przez ulice są łańcuchy, słupki, na skrzyżowaniu okrągłe lustro dla kierowców. Zwisają ze słupków pelargonie, pelargonie wokół całego Rynku, wielokolorowe, na rabatkach przymilne aksamitki i krwiste szałwie i dorodne begonie, co tu będą trwać aż do mrozów. Tak każdego roku. Ktoś młody miotłą zgarnia liście przed wejściem do Ratusza. Ulica Słodowa nie jest długa, tchnie szablonem i podobna jest do kilku innych, trochę jakby czas się na niej zatrzymał. Jakaś w niej niedostępność, obcość, martwota, pustka. Płyty chodnikowe, beton krawężników. Przejechał motocykl i zakręcił. Stoi w słońcu żółte auto. Ładny jest ten balkonik na rogu, ale zaniedbany. Tu znów garaże. A garaże zawsze są brzydkie. Niskie. Nikt znikąd nie wyszedł. Tylko ja idę, bo chcę popatrzeć. Może to sprawa południowej pory. Albo taki moment. Taka głusza tu. Senność wszechobecna. Nie chodzi się wtedy nigdzie zanadto. Wszyscy pracują, nikt nie idzie bez celu. To się czuje w środku Kargowej. Ludzie zawzięcie pracują. Mają taki honor. Żadnych długich pogaduszek kobiet lub mężczyzn. Chleba nie dają za darmo. Tu kiedyś mieszkał mój kolega Gabryś. Na tej Słodowej. A teraz sam już jestem, nikt mnie nie poznaje, bo kto w centrum miasta zna mnie, starego człowieka po zawale, z Dolnej. Nie da się wszystkich znać, ani pamiętać, już kilka pokoleń przeszło, w każdym domu, urodziło się i wyrosło. Nie ci ludzie, nie te lata. Inne zabawy. Ile jeszcze musieliby wydać kargowskich wspomnień, by podołać nagromadzeniu się faktów, imion, zdjęć, rodzinnych historii i zdarzeń. Powoli idę, powoli oglądam, oglądam. Już w nic specjalnie nie mam sił się głębiej zanurzyć. Starsza kobieta jedzie rowerem. W koszyku zakupy. Wracam do Rynku Pocztową. Pod parasolami znowu dzieci z lodami. Ma przyjechać moja córka Marzena i mnie stąd zabrać. Mam jeszcze czas. Pooddycham trochę. Może poszedłbym do burmistrza, żeby mu coś powiedzieć i coś usłyszeć na koniec swojego życia. Ciekawe, co nawzajem byśmy sobie powiedzieli? Ale nie pójdę, ja należę do innego czasu. Tam na ulicy Dolnej, niedaleko Obrzycy, rozumiem każdy kamień, słup, gniazdo, na które kilka razy dziennie rzucę okiem. Znam Kruszyńskich, Witów, Maciejewskich, Skwarków, Waligórów, Lorenców, ich coraz lepiej zadbane domy, ogródki i obejścia, nowe dachy, okazałe bramy, murki, podmurówki, żelazne ogrodzenia. Nocą widzę na niebie gwiazdy. I one być może też mnie widzą.

(II nagroda w XIII Konkursie im. Eugeniusza Paukszty w Kargowej w 2012 roku)

Czesław Sobkowiak